भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 176, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 176

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि १११

उसकी आज्ञा से ( श्रौत एवं स्मार्त ) कर्म करे ॥ १३ ॥

ब्रह्मप्रसूतं हि क्षत्रमृध्यते न व्यथत इति च विज्ञायते ॥१४॥ ब्रह्म ब्राह्मणस्तेन प्रसूतमनुज्ञातं हि क्षत्रं क्षत्रियम्[ यजातिन्त्रं ]- ध्यते समृद्धं भवतीति न व्यथते न कुतश्चिद्विभेति । निरपायं स्यादि- त्यर्थः । इत्येवं प्रकारेण विज्ञायते परम्परया दृश्यते ॥ १४ ॥

ब्राह्मण की प्रेरणा से कर्म करने वाला क्षत्रिय ( राजा ) समृद्धिशाली ही होता है, दुःखी या त्रस्त नहीं होता, ऐसा परम्परा से हमें ज्ञात है ॥ १४ ॥

यानि च दैवोत्पातचिन्तकाः प्रब्रूयुस्तान्याद्रियेत ॥ १५ ॥ दैवचिन्तका ज्योतिर्विदः । उत्पातचिन्तकाः शकुनज्ञाः । उत्पातानां चाग्रे फलानि जानते । ते यत्प्रब्रूयुरिदमन्यग्रहवैकृतमिदमद्य दुःशकुन- मयमद्योत्पातोऽयमेषां परिहार इति च तान्यपि सर्वाण्याद्रियेत नोपेक्षेत ॥ १५ ॥

ज्योतिषी और शकुन बताने वाले जो कुछ कहें उसे राजा को मानना चाहिए ( उसकी उपेक्षा नहीं करनी चाहिए ) ॥ १५ ॥

किमर्थम्— तदधीनमपि ह्येके योगक्षेमं प्रतिजानते ॥ १६ ॥ न केवलं रक्षणादिविहितानुष्ठानं किं तर्हि तदधीनमपि दैवोत्पात- चिन्तकैर्गृहवैकृतादौ यत्कर्तव्यतया प्रोक्तं तदधीनमपि योगक्षेमं भवति । अलब्धस्य लाभो योगः । लब्धस्य रक्षणं क्षेमः । तयोः समाहारद्वंद्वः । आयोगप्रजा विन्देद्योगक्षेमो नः कल्पतामित्यादावेकविंशत्यादिवत्पर- वल्लिङ्गता । तद्यथा—एकश्च विंशतिश्चैकविंशतिः । तं योगक्षेमं प्रतिजानत एक आचार्या इति ॥ १६ ॥

कुछ आचार्य योग ( =अलब्धवस्तु की प्राप्ति ) और क्षेम ( प्राप्त वस्तु की रक्षा ) उन ( ज्योतिषी एवं शकुन बताने वालों द्वारा निर्दिष्ट कर्मों ) के अधीन भी मानते हैं ॥ १६ ॥

शान्तिपुण्याहस्वस्त्ययनायुष्मन्मङ्गलसंयुक्तान्याभ्युदयिकानि विद्वेषणसंवननाभिचारद्विषद्व्यृद्धियुक्तानि च शालाग्नौ कुर्यात् ॥ १७ ॥

तत्राऽऽपस्तम्बो राज्ञस्तु विशेषाद्वक्ष्याम इति प्रकृत्य वेश्माऽऽवसथः, सभेति त्रिस्थानान्यभिसंधायाऽऽह—सर्वेष्वेवाजस्रा अग्नयः स्युरग्निपूजा