गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 179, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ें११४ | गौतमधर्मसूत्राणि
ततश्च कर्षकादिषु धर्मविप्रतिपत्तौ सत्यां—
तेभ्यो यथाधिकारमर्थान्प्रत्यवहृत्य धर्मव्यवस्था ॥ २२ ॥
तेभ्यस्तत्तद्वर्गेभ्यो यथाधिकारं ये यत्र वर्गे व्यवस्थापकत्वेनाधिकृतास्तेभ्योऽर्थानाचारप्रकारान्प्रत्यवहृत्य श्रुत्वाऽवधार्य धर्मव्यवस्था कार्या । इत्थमस्माकं निकाम आचार इति तैरूक्ते तथैव व्यवस्थाप्यमिति ॥ २२ ॥
उन वर्गों के अधिकार के अनुकूल नियमों को समझकर धर्म की व्यवस्था ( राजा ) करे ॥ २२ ॥
अथ ते पक्षपातेन मिथ्या ब्रूयुस्तदा कथं तत्त्वं ज्ञातव्यम्—
न्यायाधिगमे तर्कोऽभ्युपायः ॥ २३ ॥
न्याययुक्तस्यार्थस्याधिगमेऽवधारणे तर्कोऽनुमानमभ्युपायः । अभिर्धातवर्थानुवादी । तत्र मनुः—
आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया हर्षितेन च ।
नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥ इति ॥ २३ ॥
न्याययुक्त अर्थ का ज्ञान प्राप्त करने के लिए तर्क भी एक उपाय है ॥२३॥
ततश्च—
तेनाभ्यूह्य यथास्थानं गमयेत् ॥ २४ ॥
तेन तर्केणाभ्यूह्यैवमयमर्थो भवितुमर्हतीति निश्चित्य यथास्थानं यत्र पक्षेऽर्थस्तत्र गमयेत् ॥ २४ ॥
तर्क द्वारा विचार विमर्श करके यथोचित पक्ष में निर्णय करना चाहिए ॥२४॥
अथाऽऽत्मन एकाकिनस्तर्केणापि दुरधिगमत्वे सति—
विप्रतिपत्तौ त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्यवहृत्य निष्ठां गमयेत् ॥ २५ ॥
विप्रतिपत्तौ सत्यां दुरधिगमत्वे सति त्रैविद्यवृद्धान्समानाय्य तैः सह विचार्यार्थतत्त्वं तेभ्यः प्रत्यवहृत्य निष्ठां गमयेत् । यत्र पक्षेऽर्थो निश्चितस्तं गमयेत् ॥ २५ ॥
कोई निर्णय करना कठिन हो तो त्रयी विद्या में निष्णात पुरुषों से परामर्श लेकर अर्थ का निर्धारण करे ॥ २५ ॥
किमेवं कुर्वतो भवति—
तथा ह्यस्य निःश्रेयसं भवति ॥ २६ ॥
एवमस्य निर्णयं कुर्वतो निःश्रेयसमुभयोर्लोकयोर्भवति । इह जनानुरागेणामुत्र धर्मप्राप्त्या चेति हेतोः ॥ २६ ॥