गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 178, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ेंसानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ११३
अन्य गृह्य और श्रौत कर्मों को यथोक्त (जिस कर्म में जितनी संख्या में विहित हों उतने) ऋत्विज् करें ॥ १८ ॥
तस्य च व्यवहारो वेदो धर्मशास्त्राण्यङ्गान्युपवेदाः पुराणम् ॥ १९ ॥
व्यवहरन्त्यनेनेति व्यवहारः। तस्य राज्ञः प्रजापालनेऽधिकृतस्य वेदादीनि व्यवहारसाधनानि। यथा वेदादिष्वभिहितं तथा व्यवहरेदिति। व्यवहारो लोकमर्यादास्थापनम् ॥ १९ ॥
उस राजा के व्यवहार के साधन हैं :—वेद, धर्मशास्त्र, वेदांग, उपवेद और पुराण ॥ १९ ॥
देशजातिकुलधर्माश्चाऽऽम्नायैरविरुद्धाः प्रमाणम् ॥ २० ॥
देशधर्मेषु जातिधर्मेषु च प्रतिनियतमनुष्ठीयमानेषु यद्यपि वेदादि मूलभूतं नोपलभ्यते तथाऽपि यदि वेदादिभिर्विरोधो न भवति तथैव ते परिपालनीया न तु मूलानियोगेन विहन्तव्या इति। तत्र देशधर्माः— मेषस्थे सवितरि चौलेषु कुमार्यो नानावर्णै रजोभिर्भूमावादित्यं सपरिवारमालिख्य सायं प्रातः पूजयन्ति। मार्गशीर्ष्यां चालंकृता ग्रामे पर्यट्य यल्लब्धं तद्देवाय निवेदयन्ते। कर्कटस्थे सवितरि पूर्वयोः फल्गुन्योर्भगवतोमुमामाराध्य यथाविभवमरुद्रव्योऽङ्कुरितं मुद्रलवणं च प्रयच्छन्ति। मीनस्थे सवितर्युत्तरयोः फल्गुन्योर्गृहमेधिनः श्रियं देवीं पूजयन्ति। जातिधर्माः शूद्रा विवाहे मध्ये स्थूणां निखाय सहस्रवर्तिरेकस्यां स्थाल्यां विधाय प्रतिवर्ति दीपानारोप्य वधू हस्तै गृहीत्वा प्रदक्षिणयन्ति। अन्यदप्येवंजातीयकं द्रष्टव्यम्। कुलधर्माः—केचिन्मध्यशिखाः। केचित्पृष्ठशिखाः। प्रवचनादयस्तु कालभेदेनोभयतःशिखाः। संबन्धश्चैतैस्तैः स्ववर्गैरिति। ये त्वाम्नायविरुद्धा मातुलसुतापरिणयनम्, अनधीत्य वेदानन्यत्र श्रम इत्यादयो देशधर्मा नेह प्रमाणम् ॥ २० ॥
वेदादि के अनुकूल देश, जाति, कुल के धर्म भी प्रमाण हैं ॥ २० ॥
कर्षकवणिक्पशुपालकुसीदिकारवः स्वे स्वे वर्गे ॥ २१ ॥
कर्षकाः कृषिजीविनः। वणिजः क्रयविक्रयव्यवहारपराः। पशुपाला गोपालाः। कुसीदिनो वार्धुषिकाः। कारवस्तक्षरजकादयः। एते स्वे स्वे वर्गे स्ववर्गसंवेदे प्रमाणम् ॥ २१ ॥
अपने-अपने वर्ग में कृषक, व्यापारी, गोपालक, महाजन और शिल्पी प्रमाण होते हैं ॥ २१ ॥
८ गौ० ध०