गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 187, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ें| १२२ | गौतमधर्मसूत्राणि |
|---|
ऊँट और गधे द्वारा क्षति होने पर छः छः माष दण्ड होता है ॥ २० ॥
अश्वमहिष्योर्दश ॥ २१ ॥
लिङ्गमविवक्षितम्। अश्वे महिषे च प्रत्येकं दश माषा दण्डः ॥ २१ ॥
घोड़े और भैंस द्वारा हानि होने पर दश माष दण्ड होता है ॥ २१ ॥
अजाविषु द्वौ द्वौ ॥ २२ ॥
अजेष्वविषु चोपसंहन्तृषु द्वौ द्वौ माषौ। संभूय चरन्तीति बहुवचनम्। प्रत्यजं प्रत्यविकं द्वौ द्वौ दण्डः ॥ २२ ॥
बकरी और भेंड़ द्वारा क्षति होने पर दो-दो माष दण्ड होता है ॥ २२ ॥
सर्वविनाशे शदः ॥ २३ ॥
यथा पुनः प्ररोहो न भवति तथा सर्वविनाशे शदो दण्डः। शद इति भागाभिधानम्। यावांस्तत्र भाग उत्पत्स्यते तावत्स्वामिने देयम्। राज्ञे चानुरूपो दण्डः ॥ २३ ॥
फसल के पूर्णतः नष्ट हो जाने पर (अर्थात् इस प्रकार नष्ट हो जाय कि पुनः अंकुर न उगें तो) उसकी पूरी उपज राजा स्वामी को अपराधी से दिलावे ॥ २३ ॥
शिष्टाकरणे प्रतिषिद्धसेवायांच नित्यं चैलपिण्डादूर्ध्वं स्वहरणम् ॥ २४ ॥
शिष्टं विहितम्। नित्यं शिष्टस्याकरणे नित्यं च प्रतिषिद्धसेवायांचैलपिण्डादूर्ध्वं चैलमाच्छादनं पिण्डो ग्रासस्ताभ्यामूर्ध्वं यावता तयोर्निवृत्तिस्ततोधिकं यत्स्वं तस्य हरणं कार्यम्। आच्छादनासनार्थं यत्किंचित्परिहायावशिष्टमस्य स्वं हर्तव्यमित्येवमतो निवृत्तेः ॥ २४ ॥
विहित कर्म के न करने एवं निषिद्ध कर्म करने पर राजा उस व्यक्ति से नित्य ही भोजन वस्त्र के अतिरिक्त धन का हरण कर ले ॥ २४ ॥
अदत्तादाननिषेधविषयेऽपवादमाह—
गोऽग्न्यर्थे तृणमेधान्वीरुद्वनस्पतीनां च पुष्पाणि स्ववदाददीत फलानि चापरिवृतानाम् ॥ २५ ॥
अग्निः श्रौतस्मार्तादिर्न लौकिकः। गवार्थे तृणानि। अग्न्यर्थं एधान्वीरुद्वनस्पतीनाम्। लतानां वृक्षाणां पुष्पाणि देवतार्चनार्थानि नोपभोगार्थानि। गवाग्निसाहचर्याद्देवताथानीति गम्यते। एतानि। तृणादीनि स्वा-