गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 203, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ें१३८ | गौतमधर्मसूत्राणि
साक्षी का असत्यभाषण प्रकट होने पर उसे निर्वासित करना चाहिए और राजा द्वारा दण्ड दिया जाना चाहिए ॥ २३ ॥
नानृतवचने दोषो जीवनं चेत्तदधीनम् ॥ २४ ॥
यदा सत्यवचनात्परस्परवधोऽनृतवदने तु तदधीनमनृतवचननिबन्धनमन्यस्य जीवनं भवति न वधस्तत्रानृतवचने न पूर्वोक्तो दोष इति ।
अत्र याज्ञवल्क्यः—
वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेत् । तत्पावनाय निर्वप्यश्चरुः सारस्वतो द्विजैः ॥ इति ॥ २४ ॥
यदि असत्य भाषण से किसी के प्राणों की रक्षा होती हो तो उस असत्य भाषण से पूर्वोक्त दोष साक्षी को नहीं लगते हैं ॥ २४ ॥
न तु पापीयसो जीवनम् ॥ २५ ॥
यदि त्वनृतवचनेन पापीयसः पापवत्तरस्य परपीडारतस्य जीवनं भवति तदा न तु न दोषः । अपि तु दोष एवेति ॥ २५ ॥
किन्तु किसी पापी का जीवन असत्यभाषण पर आश्रित हो (अर्थात् असत्य भाषण से बचता हो) तो वह असत्य भाषण दोषहीन नहीं होता (उसका दोष साक्षी को लगता है) ॥ २५ ॥
अथ साक्षिणः केन प्रष्टव्यास्तमाह—
राजा प्राड्विवाको ब्राह्मणो वा शास्त्रवित् ॥ २६ ॥
पृच्छतीति प्राट् । विविच्य वक्तीति विवाकः । न्यङ्क्वादिषु दर्शनाद् वृद्धिकृत्वे । राजा प्राड्विवाकः स्यात् । अन्यपरे तु तस्मिंस्तेन नियुक्तो ब्राह्मणो वा शास्त्रवित् ।
अत्र मनुः—
यदा स्वयं न कुर्यात्तु नृपतिः कार्यनिर्णयम् । तदा नियुञ्ज्याद्विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यनिर्णये ॥ इति ॥ २६ ॥
राजा स्वयं ही न्यायकर्ता (पूछकर विचार करने वाला) बने अथवा कोई शास्त्रज्ञ ब्राह्मण (राजा द्वारा नियुक्त होकर) न्यायकर्ता बने ॥ २६ ॥
प्राड्विवाकमध्याभवेत् ॥ २७ ॥
अधिरुपरिभाव ऐश्वर्ये वा । आङागमनार्थे । एनमुक्तलक्षणं प्राड्विवाकमुपर्यासीनमधःस्थितश्चिरं वा गुणभूतः सन्नागच्छेदत्कार्यार्थी । न तु प्राड्विवाकः स्वयं कार्यमुत्पाद्याऽऽह्वयेदिति ।
तथा च मनुः—
नोत्पादयेत्स्वयं कार्यं राजा नाप्यस्य पूरुषः ॥ इति ॥ २७ ॥