गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि १४५

अत्र मनुः--डिम्बाहवहतानां च विद्युता पार्थिवेन च ॥ इति । डिम्बो जनसंमर्दः। सद्यः शौचं प्रकृतम्। पाठान्तरं त्वस्मभ्यं न रोचते। यदि वा स एव पाठः। आयुद्धे इति पदच्छेदः। आयुद्धमायोधनम् संग्राम इति यावत्। सर्वथा नञ्समासो न रोचते ॥ १० ॥

युद्ध में भी (मृत व्यक्तियों के सपिण्डों की शुद्धि शवसंस्कारोत्तर स्नान द्वारा होती है) ॥ १० ॥

प्रायोनाशकशस्त्राग्निविषोदकोद्वन्धनप्रपतनैश्चेच्छताम् ॥ ११ ॥

प्रायो महाप्रस्थानम्। तदनिच्छतोऽपि राजभयादिना संभवतीतीच्छतामित्युक्तम्। एवमुत्तरेष्वपि यथासंभवमिच्छानिच्छे द्रष्टव्ये। अश भोजनेऽशनमाशः। स एकाऽऽशक्तस्तद्विपर्ययोऽनाशकः। सत्येव भोज्यद्रव्ये क्रोधादिना भोजननिवृत्तिः शस्त्राग्निविषोदकोद्वन्धनानि प्रसिद्धानि। प्रपतनं वृक्षात्पर्वताद्वा पातः। एतैः प्रायादिभिरात्मव्यापादने चकारादन्यैरप्येवंविधैरन्वक्षमशौचमिति। अत्र ब्रह्मपुराणे--

क्रोधात्प्रायं विषं वह्निः शस्त्रमुद्वन्धनं जलम् ।
गिरिवृक्षप्रपातं च ये कुर्वन्ति नराधमाः ॥
ब्रह्मदण्डहता ये च ये चैव ब्राह्मणैर्हताः ।
महापातकिनो ये च पतितास्ते प्रकीर्तिताः ॥
पतितानां न दाहः स्यान्न च स्यादस्थिसंचयः ।
न चाश्रुपातः पिण्डो वा कार्या श्राद्धक्रिया न च ॥ इति ।

अत्राङ्गिराः--यदि कश्चित्प्रमादेन म्रियेताग्न्युदकादिभिः ।
तस्याऽऽशौचं विधातव्यं कर्तव्या चोदकक्रिया ॥ इति ॥ ११ ॥

महाप्रस्थान (स्वेच्छा से मरने वालों), उपवास, शस्त्र, अग्नि, विष, जल, बन्धन (फाँसी), एवं गिरने से इच्छापूर्वक (अथवा अनिच्छापूर्वक) आत्म-घात करने वालों के सपिण्डों को शवसंस्कारोत्तर स्नान तक आशौच होता है ॥ ११ ॥

सपिण्डानामित्युक्तम्। के ते सपिण्डास्तानाह—

पिण्डनिवृत्तिः सप्तमे पञ्चमे वा ॥ १२ ॥

कूटस्थमारभ्य षष्ठपर्यन्तं सापिण्ड्यम्। सप्तमे तु निवृत्तिः। केवलं सप्तमे सोदकत्वम्। सप्तमे तु निवर्तत इत्युक्तत्वात्। ततः परं सगोत्रत्वमेव। पञ्चमे वेति यदुक्तं तदौरसव्यतिरिक्तविषयम्। तत्रापि यथासंभवं द्रष्टव्यम्। एवं चार्थः—पितृपितामहप्रपितामहेभ्यस्तत्परमपि द्वाभ्यामि-

---

१० गौ० घ०