भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 233, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 233

अथ सप्तमोऽध्यायः

श्रावणादि वार्षिकं प्रोष्ठपदीं वोपाकृत्याधीयीत च्छन्दांसि ॥ १ ॥

श्रवणेन युक्ता पौर्णमासो श्रवणा। नक्षत्रेण युक्तः काल इत्युक्तस्याणो लुबविशेष इति लुप्। युक्तवद्भावस्तु न भवति। विभाषा फाल्गुनीश्रवणेति निर्देशात्। श्रावणीत्यपि भवति। पौर्णमास्यां हि लुबविशेष इति न भवति। फाल्गुनी कार्त्तिकी चैत्रीति निर्देशात्। श्रवणशब्दे तूभयं भवतीति।

मेषादिस्थे सवितरि यो यो दर्शः प्रवर्तते।
चान्द्रमासास्तत्तदन्ताश्चैत्राद्या द्वादश स्मृताः ॥
तेषु या या पौर्णमासी सा सा चैत्रादिका स्मृता।
कादाचित्केन योगेन नक्षत्रस्येति निर्णयः ॥

तदेवं सिंहस्थे सवितरि याऽमावास्या तदन्ते चान्द्रमसे मासे पौर्णमासी सा श्रवणा श्रावणीति चोच्यते। श्रवणयोगस्तु भवतु मा वा भूत्। एतेन प्रोष्ठपदी व्याख्याता। प्रोष्ठपदीमित्यधिकरणे द्वितीया। अत्यन्तसंयोगे वा कथंचित्। श्रवणायां प्रौष्ठपद्यां वा पौर्णमास्यामुपाकृत्योपाकर्माख्यं कर्म यथागृह्यं कृत्वा तदा च्छन्दांसि मन्त्रब्राह्मणलक्षणान्यधीयीत। आचार्योऽध्यापयेच्छिष्या अधीयीरन्। तदिदमध्ययनं वार्षिकमित्याचक्षते वर्षतौ प्रतिसंवत्सरं वा भवतीति। अध्यापनमप्यात्मापेक्षयाऽध्ययनं पारायणादिवत्। शिष्यापेक्षया त्वध्यापनम् ॥ १ ॥

श्रावण की पूर्णिमा (या श्रवण से युक्त पौर्णमासी) को वेदाध्ययन आरम्भ करने की वार्षिक तिथि होती है अथवा भाद्रपद की पूर्णिमा को उपाकर्म करके वेदाध्ययन प्रारम्भ करे ॥ १ ॥

कियन्तं कालमधीयीत—

अर्धपञ्चमान्मासान्पञ्च दक्षिणायनं वा ॥ २ ॥

अर्धं पञ्चमं येषां तानर्धपञ्चमानर्धाधिकांश्चतुरो मासान्पूर्णान्वा पञ्च मासान्यावद्वा दक्षिणायनम्। एवमधीयानः ॥ २ ॥

साढ़े चार महीने अथवा पूरे पाँच महीने अथवा जब तक सूर्य दक्षिणायन रहे तब तक (अध्ययन करे) ॥ २ ॥