गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि १७७

नित्यमेके नगरे ॥ ४५ ॥

एक आचार्या नगरे नित्यमेवाध्ययनं नेच्छन्ति । नित्यग्रहणं निशाधिकानिवृत्त्यर्थम् ॥ ४५ ॥

कुछ आचार्यों के अनुसार नगर मे वेदाध्ययन करने का सदैव निषेध होता है ॥ ४५ ॥

मानसमप्यशुचिः ॥ ४६ ॥

अप्रयतः सन्मानसमप्यध्ययनं न कुर्यात् । एवं चान्येष्वनध्यायहेतुषु मानसमनिषिद्धम् ॥ ४६ ॥

अपवित्र रहने पर मन से भी वेदाध्ययन का विचार न करे ॥ ४६ ॥

श्राद्धीनामाकालिकम् ॥ ४७ ॥

श्राद्धमस्यास्तीति श्राद्धी श्राद्धस्य कर्ता । अत इनिठनौ । न तु श्राद्धमनेन भुक्तमिति । भोक्तरि पूर्वमेव निषिद्धत्वात् । तेषां श्राद्धदातॄणामाकालिकमनध्यायः । अपर आह—ये श्राद्धे केवलं भुक्तवन्तो न पित्राद्यर्थं पात्रताया तेषां पूर्वकोऽहोरात्रनिषेधः । अयं त्वाकालिकनिषेधः पित्राद्यर्थं पात्रताया भुक्तवतामिति ॥ ४७ ॥

श्राद्ध करने वाला दूसरे दिन के उसी समय तक अध्ययन न करे ॥ ४७ ॥

अकृतान्नश्राद्धिकसंयोगेऽपि ॥ ४८ ॥

भोजनासंभवे यद्य ( द ) कृतान्नं पितृभ्यो दीयते तदकृतान्नश्राद्धिकम् । तत्संयोगेऽप्याकालिकमनध्यायः । न केवलं भुक्तवतः । तत्र मनुः-

प्राणि वा यदि वाऽप्राणि यत्किंचिच्छ्राद्धिकं भवेत् ।
तदालभ्याप्यनध्यायः पाण्यास्या ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ इति ।

आमश्राद्धस्यैतदेव लिङ्गम् ॥ ४८ ॥

श्राद्ध के समय बिना पका हुआ अन्न दिया जाय तो भी उपर्युक्त नियम से अनध्याय होता है ॥ ४८ ॥

प्रतिविद्यं च यान्स्मरन्ति [ यान्स्मरन्ति ] ॥ ४६ ॥

प्रतिविद्यं प्रतिधर्मशास्त्रं याननध्यायानस्मरन्ति स्मर्तारस्तेष्वपि हेतुषु नाधीयीत । तत्र वसिष्ठः —दिग्दाहपर्वतप्रपातेषूपलरुधिरपांसुवर्षेष्वाकालिकमिति ।

१२ गौ०