भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 243, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 243
१७६गौतमधर्मसूत्राणि

अभितो वार्षिकम् ॥ ४० ॥

श्रवणादि वार्षिकमिति यदुक्तं वार्षिकमनध्ययनं तदभितस्तस्योभयोः पार्श्वयोर्ये कर्मणो उपाकरणोत्सर्जने तयोरपि कृतयोस्त्र्यहमनध्यायमेक इच्छन्ति । तथा च मनुः—

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् । इति ।
उशना—उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्र्यहमनध्यायः ॥ इति ॥ ४० ॥

श्रवणादि वार्षिकोत्सव के समय उसके पूर्व और पश्चात् के (उपाकरण एवं उत्सर्जन के) दिनों को लेकर तीन दिन अनध्याय होता है ॥ ४० ॥


सर्वे वर्षाविद्युत्स्तनयित्नुसंनिपाते ॥ ४१ ॥

वर्षादीनां त्रयाणां युगपत्संनिपाते त्रिरात्रमनध्याय इति सर्वे एवाऽऽचार्या मन्यन्ते ॥ ४१ ॥

वर्षा, विद्युत और मेघगर्जन के एक साथ होने पर तीन रात्रि का अनध्याय होता है ऐसा सभी आचार्यों का मत है ॥ ४१ ॥


प्रस्यन्दिनि ॥ ४२ ॥

प्रकृष्टं स्यन्दनं वर्षं प्रस्यन्दस्तद्वति च काले यावत्प्रस्यन्दनमनध्यायो द्व्यहं त्र्यहं चतुरहं वा ॥ ४२ ॥

मूसलाधार वर्षा होने पर जब तक वर्षा होती रहे तब तक अनध्याय रहता है ॥ ४२ ॥


ऊर्ध्वं भोजनादुत्सवे ॥ ४३ ॥

उपनयनादावुत्सवे भोजनादूर्ध्वं तदहरनध्यायः ॥ ४३ ॥

(उपनयन आदि) उत्सव में भोजन के बाद उस दिन अनध्याय रहता है ॥ ४३ ॥


प्राधीतस्य च निशायां चतुर्मुहूर्तम् ॥ ४४ ॥

उपकृत्याध्येतुं प्रवृत्तः प्राधीतः । आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च । तस्य निशायां चतुर्मुहूर्तं चतुरो मुहूर्तानष्टौ नाडिका अनध्यायः । ‘श्रावण्यां पौर्णमास्यामध्यायमुपाकृत्य मासं प्रदोषे नाधीयीत’ इत्यापस्तम्बीयेन समानार्थमिदम् । चकारात्त्रयोदशीप्रदोषेऽपि निशायां चतुर्मुहूर्तं निषेधो दर्शितः ॥ ४४ ॥

उपाकर्म के उपरान्त अध्ययन आरम्भ करने वाले के लिए रात्रि में चार मुहूर्त तक अनध्याय होता है ॥ ४४ ॥