गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

२५० गौतमधर्मसूत्राणि

बिडालकाकाखूच्छिष्टं जग्ध्वा च नकुलस्य च । केशकोटावपन्नं च पिबेद् ब्रह्मसुवर्चलाम् ॥ केशकीटावपन्नं च स्त्रीभिः खादंस्तथैव च । श्वोदक्याभ्यां च संस्पृष्टं पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ **यमः—**माक्षिकं फाणितं शाकं गोरसं लवणं घृतम् । एतानि हस्तदत्तानि भुक्त्वा सांतपनं चरेत् ॥ **शङ्खः—**एकपङ्क्त्युपविष्टानां विषमं यः प्रयच्छति । यश्चैवाश्नात्ययं सर्वः कुर्याद् ब्रह्महणि व्रतम् ॥ **यमः—**ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां सहभोजनम् । प्राजापत्यं तप्तकृच्छ्रमतिकृच्छ्रं तथैव च ॥ चान्द्रायणमिति प्रोक्तं प्रायश्चित्तं क्रमेण तु । **शातातपः—**योऽगृहीत्वा विवाहाग्निं गृहस्थ इति मन्यते ॥ अन्नं तस्य न भोक्तव्यं वृथापाको हि स स्मृतः । वृथापाकस्य भुक्त्वाऽन्नं प्रायश्चित्तं चरेद् द्विजः ॥ प्राणायामं त्रिरभ्यस्य घृतं प्राश्य विशुध्यति ।

**अङ्गिराः—**ब्रह्मक्षत्रविशां भुक्त्वा न दोषोऽस्त्यग्निहोत्रिणाम् ॥

सूतके शाव आशौचे अस्थिसंचयनात्परम् । चाण्डालः श्वपचः क्षत्ता सूतो वैदेहकस्तथा ॥ मागधायोगवौ चैव सप्तैतेऽन्त्यावसायिनः । अन्त्यावसायिनामन्नमश्नीयाद्यस्तु कामतः ॥ स तु चान्द्रायणं कुर्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वा । **यमः—**ब्राह्मणान्नं ददच्छूद्रः शूद्रान्नं ब्राह्मणो ददत् ॥ उभावेतावभोज्यान्नौ भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ २६ ॥

यदि उपर्युक्त अभोज्य पदार्थों में पाँच नख वाले पशुओं से पहले गिनाये गये किसी पदार्थ का भोजन किया हो तो उसे उगल कर फिर घृत पीने पर शुद्धि होती है ॥ २६ ॥

आक्रोशानृतहिंसासु त्रिरात्रं परमं तपः ॥ २७ ॥

महापातकोपपातकयुक्तादन्यत्राऽऽक्रोशे सताऽसता वा दोषेणातिवादे साक्ष्यादिविषयादन्यत्रानृते तत्रोक्तत्वात् । प्राणिभ्योऽन्यत्र हिंसायाम् । प्राणिसूक्तत्वात् । एतेषु निमित्तेषु परमं तपः परमेण त्रिरात्रमनशनं ब्रह्मचर्यं कर्तव्यम् । परमग्रहणादेकरात्रादेरपि लाभः । तत्र ब्राह्मण आक्रोशे त्रिरात्रं, क्षत्रिये द्विरात्रं, वैश्य एकरात्रं, शूद्रेऽहरिति व्यवस्था । अनृतेऽ-