गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 326, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ेंसानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २५९
माधायानुपर्युक्ष्य यज्ञवास्तु कृत्वोपोत्थाय समासिञ्चत्वित्येतया त्रिरुपतिष्ठेत ॥ ४ ॥
होमान्त एकां समिधं तूष्णीमाधायांदितेऽन्वमँस्था इत्यादिभिरग्निमनुपर्युक्षति । ततो यज्ञवास्तु करोति । अत्र च्छन्दोगानां गृह्ये स्विष्टकृतोऽनन्तरं पठ्यते—समिधमाधाय दर्भानाज्ये हवींषि च त्रिरवधायाग्रमध्यमूलान्यक्तं रिहाणा वियन्तु वय इत्यभ्युक्ष्याग्नावनुप्रहरेद्यः ? ( यो ) भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा पशूनस्माकं मा हिंसीरेतदस्तु हुतं तव स्वाहेति तद्यज्ञवास्तु सर्वत्र कुर्यादिति । तदेतद्यज्ञवास्तु कृत्वोपोत्थायाग्निसमीपे स्थित्वा समासिञ्चतु, इत्येतया च त्रिरग्निमुपतिष्ठेत ॥ ४ ॥
इन दो मन्त्रों "कामावकीर्णोऽस्मिवकीर्णोऽस्म्य कामकामाय स्वाहा ( मैं काम से दूषित हूँ, मैं दूषित हूँ, उस कामकाम के लिये स्वाहा ), "कामाभिदुग्धोस्म्यभिदुग्धोस्मि कामकामाय" ( मैं काम से पीड़ित हूँ, मैं पीड़ित हूँ, कामकाम को स्वाहा" का उच्चारण कर मौन होकर एक समिध अग्नि में रखकर अग्नि के चारों ओर जल छिड़के और यज्ञवास्तु होम करके अग्नि के समीप जाकर तीन बार 'समासिञ्चतु' ( अग्नि मेरा अभिषेक करें ) मन्त्र का पाठ कर अग्नि की पूजा करे ॥ ४ ॥
त्रिरुपस्थानस्यार्थवादः— त्रय इमे लोका एषां लोकानामभिजित्या अभिक्रान्त्यै इति ॥ ५ ॥
त्रयो हि लोका भूर्भुवः स्वरिति । तेषामभिजितिर्भोगयोग्यतापादनम् । अभिक्रान्तिस्तत्रैवाऽधिपत्येनाधिष्ठायावस्थानम् । तदर्थमेवं कर्त्तव्यमिति संबन्धः ॥ ५ ॥
ये लोक तीन हैं, इन तीन लोकों को जीतने के लिए इनका स्वामित्व प्राप्त करने के लिये यह कर्म करना चाहिए ॥ ५ ॥
एतदेवैकेषां कर्माधिकृत्य योऽप्रयत इव स्यात्स इत्थं जुहुयादित्थमनुमन्त्रयेत वरो दक्षिणेति प्रायश्चित्तमविशेषात् ॥ ६ ॥
योऽपूत इवं स्यादन्योऽप्यात्मानमपूतमिव मन्यते न केवलमवकीर्णी सोऽप्येतदेवोक्तं कर्माधिकृत्येत्थं जुहुयादित्थमनुमन्त्रयेत होममुपस्थानं चैवं कुर्यात् । वरो दक्षिणा । गौर्वै वरः । सा स्वयंकर्तृकत्वाद् ब्रह्मणे देयेति श्रवणविशेषात् । अविशेषेण सर्वेषामुपपातकिनामिदं प्रायश्चित्तमित्येकेषां मतम् ॥ ६ ॥