गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

अथ तृतीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः

अथातश्चान्द्रायणम् ॥ १ ॥ पूर्ववद् व्याख्येयम् । चन्द्रप्राप्तिनिमित्तभूतं कर्म चान्द्रायणम् । तथा चान्ते वक्ष्यति—चन्द्रमसः सलोकतामाप्नोतीति ॥ १ ॥
अब हम चान्द्रायण व्रत का वर्णन करेंगे ॥ १ ॥

तस्योक्तो विधिः कृच्छ्रे ॥ २ ॥ तिष्ठदहनीत्यादिको यो विधिः कृच्छ्रः उक्तः स चान्द्रायणस्यापि द्रष्टव्यः ॥ २ ॥
कृच्छ्र के लिए विहित सामान्य नियम चान्द्रायण में भी होते हैं ॥ २ ॥
यस्तु विशेषः स उच्यते—

वपनं व्रतं चरेत् ॥ ३ ॥ व्रतमिति प्रायश्चित्तमाह । ‘एतैर्द्विजातयः शोध्या व्रतैराविष्कृतैनसः’ इत्यादौ दर्शनात् । यदि प्रायश्चित्तार्थं चान्द्रायणं क्रियते तदा वपनमपि कर्तव्यम् । अविशेषेऽपि पुरुषाणामेव । तदेव स्त्रियाः केशवपनवर्जमिति बौधायनस्मरणम् । चान्द्रायणे वपनविधानात्कृच्छ्रे प्रायश्चित्तार्थेऽपि न भवति । व्रतं चरेदिति वचनाददृष्टार्थे कर्मण्यताथै च चान्द्रायणे न वपनम् ॥ ३ ॥
यदि चान्द्रायण प्रायश्चित्त के लिए किया जा रहा हो तो केश मुड़ा दिये जाँय ॥ ३ ॥

श्वोभूतां पौर्णमासीमुपवसेत् ॥ ४ ॥ श्वः पौर्णमासी भवितेत्यवगम्य पूर्वेद्युश्चतुर्दश्यामुपवसेत् । उपवासो भोजनलोपः ॥ ४ ॥
पौर्णमासी के एक दिन पहले उपवास करे ॥ ४ ॥

आप्यायस्व सं ते पयांसि नवो नव इति चैताभिस्तर्पण-
माज्यहोमो हविषश्चानुमन्त्रणमुपस्थानं चन्द्रमसः ॥ ५ ॥
आप्यायस्वेत्यादिभिर्मन्त्रैस्तर्पणादीनि चत्वारि कर्माणि कर्तव्यानि । षण्णांयथासंख्यं न भवति । तत्र तर्पणहोमौ प्रतिमन्त्रं भवतः । अनु-