गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

२७० गौतमधर्मसूत्राणि

मन्त्रणमुपस्थानं च समुच्चयेन। कृच्छ्रविध्यतिदेशाद्रौद्रेण य उदकतर्पणा- दयः प्राप्तास्तेषां च समुच्चय इत्येके। उपदिष्टैरतिदिष्टानां बाध इत्यन्ये ॥५॥

'आप्यायस्व सं ते पयांसि नवो नव' मन्त्र से जल का तर्पण करे, घृत का होम करे, हवि का अनुमन्त्रण करे एवं चन्द्रमा की पूजा करे ॥ ५ ॥

यद्देवा देवहेडनमिति चतसृभिर्जुहुयात् ॥ ६ ॥

यद्देवा देवहेडनमित्यनुवाक आदितश्चतसृभिर्ऋग्भिरनादेशादाज्यं जुहुयात् पूर्वाभिस्तिसृभिश्चेति सप्ताऽऽज्याहुतयः ॥ ६ ॥

'यद्देवा देवहेडनम्' आदि चार ऋचाओं का उच्चारण करते हुए आज्य की आहुति करे ॥ ६ ॥

देवकृतस्येति चान्ते समिद्भिः ॥ ७ ॥

आज्यहोमान्ते देवकृतस्येत्यादिभिः पूर्वोक्तैरष्टभिर्मन्त्रैः समिद्भिर्होमः कर्तव्यः। उपदेशक्रमादेव सिद्धेऽन्तग्रहणं प्राप्त्यनुवादः। अन्ये पुनश्चान्द्रा- यणान्त इति व्याचक्षते। तेषां च शब्दो न संगच्छते ॥ ७ ॥

आज्य-होम के उपरान्त 'देवकृतस्य' आदि मंत्रों से समिधाओं का होम करे ॥ ७ ॥

ओं भूर्भुवः स्वस्तपः सत्यं यशः श्रीरूर्गिडौजस्तेजो वर्चः पुरुषो धर्मः शिव इत्येतैर्ग्रासानुमन्त्रणं प्रतिमन्त्रं मनसा ॥ ८ ॥

प्रणवादयः पञ्चदश मन्त्रास्तेषामेकैकेन मन्त्रेणैकैकस्य ग्रासस्य मनसाऽनुमन्त्रणं कर्तव्यम्। अनुमन्त्रणक्रमेण भोजनम्। यदा तु न्यूना ग्रासास्तदा यावद्-ग्रासमादितो मन्त्रा ग्राह्याः। अन्ततो लुप्यन्ते। ग्रासां- नुमन्त्रणमिति वचनान्नैते भोजनमन्त्राः। ततश्च प्राणाहुतिमन्त्राणामनि- वृत्तिः। यदा चत्वारो ग्रासास्तदा द्वाभ्यां पूर्वं यदा त्रयो द्वाभ्यां द्वाभ्यां पूर्वा यदा द्वौ द्वाभ्यां पूर्वमुत्तरं त्रिभिः। सर्वैरेकम्। हविषश्चानुमन्त्रण- मिति पूर्वोक्तमिह तु ग्रासानुमन्त्रणमिति प्राणाहुतिमन्त्राश्च स्थिताः। तत्र प्रयोगः-सर्वं भोज्यं पात्रे निधायाऽप्यायस्वेत्यादिभिरनुमन्त्र्य ग्रासा- न्कृत्वा प्रणवादिभिः क्रमेणानुमन्त्र्य प्राणाहुतीः कृत्वा प्राश्नीयादिति ॥८॥

प्रत्येक ग्रास का मन में इन मंत्रों का जप करके अभिमंत्रण करे : ओं, भूः, भुवः, स्वः, तपः, सत्यं, यशः, श्रीः, ऊर्गिड, ओजस्, तेजस्, वर्चस्, पुरुष, धर्मः, शिवः ॥ ८ ॥