भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 83, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 83

२८ | गौतमधर्मसूत्राणि

स्त्री द्वारा छुए जाने, भोजन के उपरान्त जूठे हाथ होने या मूत्र और मलत्याग करने से अशुद्ध होने पर भी ) स्पर्श से अशौच नहीं होता ॥ ७ ॥

नत्वेवैनमग्निहवनबलिहरणयोर्नियुञ्ज्यात् ॥ ८ ॥

एनमनुपनीतमग्निहवन औपासनहोमादौ बलिहरणे वैश्वदेवादौ न नियुञ्ज्यान्न नियुञ्जीतेति यावत् । तुशब्दादुक्तादन्यत्रापि समन्त्रके कर्मणि न नियुञ्जीतेति । एवकारोऽवधारणे । अथाऽऽश्वलायनः—"पाणिग्रहणादि गृह्यं परिचरेत्स्वयं पत्न्यपि वा पुत्रः कुमार्यन्तेवासी वा" इति । छन्दोगाश्च पत्नी जुहुयादिति पत्नीकमर्याद्यनुज्ञातेऽस्मिन्पक्षे नत्वेवैनमित्यर्थः ॥ ८ ॥

इस ( अनुपनीत बालक ) को औपासन होम आदि में और वैश्वदेव आदि बलिकर्म में न लगावे ॥ ८ ॥

न ब्रह्माभिव्याहारयेदन्यत्र स्वधानिनयनात् ॥ ९ ॥

ब्रह्म वेदः । एनमनुपनीतं ब्रह्म नाभिव्याहारयेन्नोच्चारयेत् । किमविशेषणेति नेत्याह । अन्यत्र स्वधानिनयनात् । पित्र्यस्य सर्वस्य कर्मण उपलक्षणम् । अन्यत्रोदकर्मस्वधापितृसंयुक्तेभ्य इति वासिष्ठे दर्शनात् । अगृहीताक्षरः पुत्रः पित्रोः संस्कारमर्हतीत्यादि च । अन्यस्यासंभवे सर्वं पित्र्यं कर्म तदानीं मन्त्रान्न्राहयित्वाऽसौ कारयितव्यः ॥ ६ ॥

स्वधा ( उदकदान आदि श्राद्ध ) कर्म को छोड़कर इस अनुपनीत बालक से वेदमंत्रों का उच्चारण नहीं कराना चाहिए ॥ ९ ॥

उपनयनादनियमः ॥ १० ॥

अग्नीन्धनादिर्यो नियमो वक्ष्यते स उपनयनादिरेव । अनुपनीताधिकारेणं विच्छिन्नत्वादुपनीताधिकारार्थमिदम् ॥ १० ॥

आगे ( अग्नीन्धन आदि जो ) नियम बताये जायँगे वे उपनयन से आरम्भ होते हैं ॥ १० ॥

उक्तं ब्रह्मचर्यम् ॥ ११ ॥

अनुपनीतस्य यदुक्तं ब्रह्मचर्यं तदुपनीतस्यापि समानम् । ननु च स्त्रीप्रेक्षणालम्भने इति निषेधो वक्ष्यते । तथाऽपि स्मरणकीर्तनादिनिषेधार्थमिदम् ॥ ११ ॥

अनुपनीत बालक के लिए जिस ब्रह्मचर्य का नियम बताया गया है वह उपनीत बालक के लिये भी समझना चाहिए ॥ ११ ॥