गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि १९

अग्नीन्धनभैक्षचरणे ॥ १२ ॥

अग्नीन्धनं समिद्धोम। भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । तदर्थं प्रतिगृहं चरणं भैक्षचरणम् । ते प्रत्यहं कर्तव्ये । तत्र मनुः—

दूरादाहृत्य समिधः संनिदध्याद्विहायसि ।
सायं प्रातश्च जुहुयात्ताभिरग्निमतन्द्रितः ॥
अकृत्वा भैक्षचरणमसमिध्य च पावकम् ।
अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरेत् ॥ इति ।

आपस्तम्बस्तु—सायमेवाग्निपूजेत्येक इति ॥ १२ ॥

(प्रतिदिन) अग्निकर्म अर्थात् समिधाओं से होम और भिक्षाचरण करे ॥ १२ ॥

सत्यवचनम् ॥ १३ ॥

उपनीतेन सत्यमेव वक्तव्यम् ॥ १३ ॥
उपनीत को सत्य ही बोलना चाहिए ॥ १३ ॥

अपामुपस्पर्शनम् ॥ १४ ॥

उपस्पर्शनं स्नानम् । तदप्यहरहः कर्तव्यम् ॥ १४ ॥
जल से प्रतिदिन स्नान करे ॥ १४ ॥

एके गोदानादि ॥ १५ ॥

गोदानं नाम षोडशे वर्षे कर्तव्यं व्रतम् । तद्व्रतेषु द्वितीयम् । छन्दोगानामेक आचार्या गोदानादि स्नानमिच्छन्ति न ततः प्राग्दीक्षितवदस्यापि ब्रह्मचर्यदीक्षानियुक्तत्वात् । नित्यस्नानस्यायं प्रतिषेधः । नैमित्तिकं तु कर्तव्यं, तत्र दण्डवदा प्लवनम् । नाप्सु श्लाघमानः स्नायादित्यापस्तम्बस्मरणात् ॥ १५ ॥

छन्दोगों के कुछ आचार्य गोदान (सोलहवें वर्ष में किये जाने वाले केश और श्मश्रु के काटने के संस्कारः) के बाद से उपनीत व्यक्ति के लिये स्नान कर्म विहित करते हैं ॥ १५ ॥

बहिःसंध्यत्वं च ॥ १६ ॥

सायंप्रातद्वे संध्ये यस्य ग्रामाद्बहिर्भवतः स बहिःसंध्यस्तस्य भावः ग्रामाद्बहिरेव संध्योपासनं कर्तव्यमिति ॥ १६ ॥

गांव से बाहर ही (उपनीत व्यक्ति) सायं एवं प्रातः की सन्ध्याएँ करे ॥ १६ ॥