गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

३ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ७१ श्लोकमप्युदाहरन्ति- “पञ्चदश्याम्पञ्चदशे मुहूर्त्ते चन्द्रमण्डलम् । तथा भवति, तद्वक्त्रं सदा तव नृपोत्तम !”(१)इति ॥ स्मरन्ति च- “राकामध्यगतश्चन्द्रः पूर्ण इत्यभिधीयते” इति । कालवशात्पुनरेतस्याप्यन्यथात्वं जातं, युगपरिवृत्त्या किल कारणभेदो- गणितागतवस्तुषु भवति । इति सौरागमादिषु व्युत्पादितम् । अत एव ततः पराचीनेन ज्योतिषशास्त्रविदा भास्कराचार्येण सिद्धान्तशिरोमणावुक्तम्-- “कक्षाचतुर्थस्तरगोहि चन्द्रः कर्णान्तरे तिर्य्यगिनोयतोऽब्जात् । पादोनषट्काष्टलवान्तरेऽतोदलं नृदृश्यस्य दलस्य शुक्लम्” इति ॥१२॥ अथ यदहरुपवसथो भवति तदहः पूर्वाह्न एव प्रातराहुतिं हुत्वै- तदग्नेः स्थण्डिलं गोमयेन समन्तं पर्युपालिम्पति ॥ १३ ॥ अथेति पूर्वप्रकृतार्थम् । पूर्वप्रकृते यदहः यस्मिन्नहनि उपवसथो भवति । तदहस्तस्मिन्नहनि प्रातराहुतिं पूर्वाह्न एव अग्नेः। एतद्-अधिकृतं(२)स्थण्डि- लम्-अग्न्यगारं गोमयेन ( सोदकेन ) समन्तं चतुरस्रं परि-सर्वतोभावेन । उपलिम्पति । उपलिम्पेत् । पूर्वाह्न एव ! उपलिम्पतीति सम्बन्धादेवकाराच्च पूर्वाह्न एव उपवसथन्दर्शयन्ति चतुर्द्दश्यामपि । अन्यथा “प्रागावर्त्तनाद- हः” ( १।१।३ ) इति सिद्धत्वादनुवादापत्तेः । अतएव पूर्वाह्न एव प्रातराहुतिं हुत्वा इत्यपि न वर्ण्यते । सिद्धायामपि प्रातराहुतौ प्रातराहुतिं हुत्वेति वचनमौ- पवसथिकेऽहनि स्वयं होमकरणसूचनार्थम् । हुत्वा पर्युपालिम्पतीति होमपर्यु- पालेपनयोरेककर्त्तृत्वादवगमात् । स्वयङ्करणोपदेशोहि फलविशेषार्थः । अत्र स्वयं होमे कृते सर्वदैव स्वयं कृतं भवति । तथा च ब्राह्मणम्- “एते वै रात्री सर्वा रात्रयः समवयन्ति । या आपूर्य्यमाणपक्षस्य रात्र- यस्ताः सर्वाः पौर्णमासीं समवयन्ति । या अपक्षीयमाणपक्षस्य रात्रयस्ताः सर्वाः अमावस्यां समवयन्ति । स योह वै विद्वान्स्वयमुपवसथञ्जुहोति सर्वदा हैवास्य स्वयं कृतं भवति” इति ॥ १३ ॥ ( १ ) के नचिज्ज्योतिः शास्त्रकुशलेन कश्चिद्राजैवमुपश्लोकितः । ( २ ) एतस्य अधिकृतस्य (प्रातराहुत्यादिसाधनस्य) वाअग्नेः स्थण्डिलम् ॥ एत दिति रसवतीनिरासार्थम् । तत्खल्वस्य द्वितीयमग्न्यगारम् । स्थण्डिलग्रहणं लौहादिभा- ण्डस्थेऽग्नौ होमनिषेधार्थम् । अत्रैतदादि (पर्युपालेपनादि) । दर्शक‌र्त्तव्यतयोपन्यस्ता नि कर्माणि तत्रैतदाद्यम् । अथेध्मानिति द्वितीयम् । कुशासादनन्तृतीयम् तत्र विप्रार्थै- र्विशेषितञ्चतुर्थम् । आज्य्यासादनं पञ्चमम् । हविः सम्पादनं षष्ठम् । चरुस्थालीसम्पा दनं सप्तमम् । मेक्षणासादनमष्टमम् । स्रुवसम्पादनं नवमम् । अबाहरणन्दशमम् । इति ।