गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

६ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ७९ यच्चाम्नायोविदध्यात् ॥ १२ ॥ आ—मर्य्यादया ( परिपाट्या ) म्नायतेऽभ्यस्यतेऽसावाम्नायोवेदः । आङ्- पूर्वाम्नातेरभ्यासार्थात् ( भ्वा० प० ) कर्मणि घञ् ( पा० ३।३।१९ ) “आतो- युक्” (पा० ७।३।३३)ति युक् । स खलु शाखान्तरीयोऽपि यदन्यद्विदध्या(१)- दस्य कृते । “तदपि कर्त्तव्यम्” इति वाक्यशेषः ।। शाखान्तराधिकरणन्याया- दित्यभिप्रायः । चः पूर्वोक्तमेव समुच्चिनोति ॥ १२ ॥ अथ पूर्वाह्न एव प्रातराहुतिंहुत्वाऽ(२)ग्रेणाग्निं परिक्रम्य दक्षिणतोऽग्नेः प्रागग्रान्दर्भान्नास्तीर्य ॥ १३ ॥ अथ अपरदिने । प्रातराहुतिं हुत्वेति सिद्धाया अपि प्रातराहुतेः पुनरभि- धानङ्क्रमार्थम् । कथं नाम ?—प्रातराहुतिं हुत्वा समिदाधानान्तं विधाय व- क्ष्यमाणाङ्कर्म कुर्यात् । इति । कुतः ? “आधाय समिधञ्चैव ब्रह्माणमुपवेशयेत् ॥” इति कर्मप्रदीपदर्शनात् । “अग्निमुपसमाधाय दक्षिणतोब्रह्मासनमास्ती- र्य्य” इति च गृहान्तरम् । तदयमर्थः । प्रातरहुतिं हुत्वा पूर्वाह्न एव प्रति- पद्भावेऽपि । अथ ब्रह्मस्थापनप्रकारमाहाग्रेणाग्निमिति । अग्रेण-पूर्वया दि- शाऽग्निं परिक्रम्य प्रदक्षिणीकृत्य-- गत्वा । दक्षिणतोदक्षिणस्यान्दिश्यग्नेः । सार्वविभक्तिकस्तसिः । ( पा० ५।४।४४ वा० ) प्राङ्मुख उपविश्य— “उदधा(३)रामविच्छिन्नामग्निमारभ्य दक्षिणाम् । दद्याद्ब्रह्मासनस्थाने प्राङ्मुखीं सर्वकर्म्मसु ॥” इति गृह्यसङ्ग्रहवचनादविच्छिन्नां पूर्वाग्रां वारिधारां ब्रह्मासने दत्त्वा तत्र प्रागग्रान्दर्भान् । ब्रह्मोपवेशनार्थम् आस्तीर्य तृणं निरस्यतीति वक्ष्यमाणेन स- म्बन्धः । अत्रोपवेशनं प्राङ्मुखता च परिभाषाबलात् । तथाचकात्यायनः— “आसीन ऊर्ध्वः प्रह्वोवा नियमोयत्र नेदृशः । तदासीनेन कर्त्तव्यं न प्रह्वेन न तिष्ठता ॥” ( १ ) “यन्नाम्नातं स्वशाखायां पारक्यमविरोधि च । विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रा दिकर्मवत्” । इतिकात्यायनोक्तेः ॥ ( २ ) अत्र समिधमाधायाग्रेनेत्यादिशूलपाणिधृतः पाठः साधीयाम्प्रतिभाति । तातश्च तदीयं व्याख्यानम्—समिधमिति । समिदिध्मइन्धनत्वेनाधेया तूष्णीमेव । तथाच कात्यायनः— ( ३ ) “समिदादिषु होमेषु मन्त्रदैवतवर्जिता । पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च इन्धनार्था समि- द्भवेत्” इति । एवमादि । तदेतत्प्रदर्शितमधस्तात् । (१।३।६)