गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

७ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ८६ रतः । पूर्वतस्तुसूर्य्यएव कार्यनिर्वाहको भावनया याज्ञिकानामित्यवगन्त(१)- व्यम् ॥ १३ ॥ दक्षिणोत्तराण्यग्राणि कुर्यात् ॥ १४ ॥ दक्षिणानि च तान्युत्तराणि चेति दक्षिणोत्तराणि । अग्राणि । “कुशाना- म्” इति शेषः । पश्चात् पुरस्ताद्वा यानि बर्हींषि स्तृतानि भवन्ति । तेषामग्राणि दक्षिणोत्तरक्रमेण कुर्यात् इत्यर्थः । गृह्यवृत्तिकृतोभट्टनारायणोपाध्यायास्तु--पूर्व- सूत्रे--उभयहस्तेन कुशान् गृहीत्वा दक्षिणहस्तगृहीतैर्दक्षिणत परिस्तृणाति । स- व्यहस्तगृहीतैरपि सव्यत इत्यभिधायात्र सूत्रे दक्षिणहस्तगृहीतकुशाग्राणि उत्त- राणि-उपरिष्टात् ऊर्ध्वम्पूूर्वस्यां दिशि, अर्थात्सव्यहस्तगृहीतान्यधराणि पश्चाद्दि- शि इत्यर्थ इत्याहुः । महाममहो-मुरारिमिश्रास्तु—दक्षिणहस्तगृहीतकुशाग्राणि उत्तराणि-उपरिष्टात्कुर्यान् । एवञ्चार्थात्सव्यहस्तगृहीतानि अधराणीत्यर्थ इत्या- हुः । कतमोऽर्थोऽत्र याज्ञिकावृत्तिसिद्ध इति विद्वांस एव विदाङ्कुर्वन्तु ॥ १४ ॥ एष परिस्तरणन्यायः सर्वेष्वाहुतिमत्सु ॥ १५ ॥ एषोऽनन्तरोक्तः परिस्तरणस्य न्यायः प्रकारः । सर्वेष्वाहुतिमत्सु । यत्र ३ आहुतयस्तत्र २ भवति । अन्यत्र सायंम्प्रातर्होमादिभ्यः । तथाच कात्यायनः— “यान्यधस्तरणानाम्नान्न तेषु स्तरणं भवेत् । एककार्यार्थसाध्यत्वात्परिधीनपि वर्जयेत् ॥” इति । स्तरणाम्नानादधः पूर्वं यानि आम्नातानि प्रातर्होमादीनि तेषु स्तरणं न भवेत् , एकेति-स्तरणवैकल्पिकान्-स्तरणैककार्यकारित्वात्परिधीनपि तेषु वर्जयेदित्यर्थः ॥ १५ ॥ कुशानां परिधीनाञ्च (२)खल्वभावे--- परिधीनप्येके कुर्वन्ति शामीलान्पार्णान्वा ॥ १६ ॥ परिधीन्— “बाहुमात्राः परिधय ऋजवः सत्वचोऽव्रणाः । त्रयामवन्त्यशीर्णाग्रा एकेषान्तुचतुर्दिशम् ॥” इति कर्मप्रदीपोक्तलक्षणसंख्याकानपि । एके आचार्याः कुर्वन्ति । परि- स्तरणार्थम् । तानेव विशिनष्टि-शामीलान्-शमीमयान् । “शम्याः ष्ल्ञ्” (पा० ४।३।१४२) इति विकारार्थे प्रत्ययः । तदलाभे पार्णान्-पलाशमयान् वा । “प- लाशे किंशुकः पर्णोवातपोथः” इत्यमरः ॥ परिधीनां विन्यासप्रकारमाह-कर्म- ( १ ) परिस्तरणं कुशानान्देवतोपवेशनार्थेति तान्त्रिकप्रसिद्धिः । असुरोपघातनि- वृत्तये च परिधिः । तथाचानुपदं सूत्रयिष्यति-“परिधीनप्येके कुर्वन्ती”ति ॥ ( २ ) तथाच गृह्यान्तरम् “दर्भाणां स्थाने शरैः प्रस्तरितव्यम्” इति । शरैरित्युप- लक्षणम् ॥ १२ गो०गृ० सू०