गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

सूचयति । द्विविधः खलु होमो याज्ञिकप्रसिद्धः।उपघातः उपस्तीर्णाभिघारितश्च । चरावाज्यं निःक्षिप्य विनैवाभिघारणादिकयँद्धूयते स उपघातः । यश्च स्रुचि स्रुवेणाज्येनाभिघार्य्य चरुमवदाय पुनराज्येनाभिघार्य्य हूयते सउपस्ती- र्णाभिघारित इत्याख्यायते । स्रुवेण स्रुचि यदाज्य प्रथमङ्गृह्यते तदुपस्तीर्णं, हविरवदायानन्तरं यदाज्यन्दीयते तदभिघारितम इति व्यपदिश्यते । यथाचो- पस्तीर्णाभिघारितं होतव्यन्तदनुपदं व्युत्पादयिष्यते । यथाचोपघातहोमस्तदत्र सूत्र्यते । तथा च गृह्यासङ्ग्रहः— पाणिना मेक्षणेनाथ स्रुवेणैव तु यद्धविः । हूयते चानुपस्तीर्य्य उपघातः स उच्यते ॥ यद्युपघातञ्जुहुयाच्चरावाज्यं समावपेत् । मेक्षणेनच होतव्यं नाज्यभागौ न स्विष्टकृत् ॥ ” इति । तदेवमुपघातमिति पारिभाषिकी संज्ञा होमविशेषस्य । स खल्वयमु- पघातहोमः समशनीयचरु—पितृयज्ञचर्वोरन्यत्रापि बहुदैवत्ये चरौ आन्वष्ट- क्यचरौ च भवति । तदाह कर्म्मप्रदीपः— “चरौ समशनीये तु पितृयज्ञचरौ तथा । होतव्यं मेक्षणेनान्यदुपस्तीर्णाभिघारितम् ॥ ” इति । “चरौ तु बहुदैवत्ये होमस्तस्योपघातवत्” इति चस्मरणम् । वक्ष्य- ति चान्वष्टक्ये “कंसे चरुं समादाय मेक्षणेनोपघातञ्जुहुयात्” इति ॥ “त- त्रान्वष्टक्यपितृयज्ञयोः क्षिप्रहोमधर्मः । समशनीयेतु ब्रह्मोपवेशनादितन्त्रधर्म” इति भट्टनारायणोपाध्यायाः । वृषोत्सर्गहोमस्य तु बहुदैवत्येऽपि नोपघातत्वं, तदाह कर्म्मप्रदीपः— “एतेभ्य एव जुहुयान्मेक्षणेनावदाय च । स्रुच्याहुतीश्चरोः पृथक् सिञ्चेदाज्याभिघारितम्” इति । “चतुर्गृहीतं कृत्वाज्यमाभिरूग्भिः पृथक् पृथक् ॥ स्वाहाकारावसानाभि-र्जुहुयाद्विधिवत्सदा ॥ ” इति च ॥ २ ॥ यद्युवा उपस्तीर्णाभिघारितञ्जुहुयात् आज्यभागावेव प्रथमौ जुहुयात् ॥ ३ ॥ उ-इति वितर्कार्थको निपातः । वै-इति निश्चयार्थः । यद्युपस्तीर्णाभिघारितं यथानुषदोक्तलक्षणं जुहुयात्(१) । तर्हि आज्यभागावेव प्रथमौ जुहुयात् । यद्वा तर्ह्येवाज्यभगौ प्रथमौ जुहुयादित्येवमवध्रियत एवकारेण । तदिमावाज्य- भागौ उपघातहोमे न भवत इति दर्शयति । मुरारिमिश्रास्तु-उपस्तीर्णाभि-

---

( १ ) अत्र जुहूषेद्दिति चन्द्रकान्तभाष्यादौ पाठः । होतुमिच्छेदिति तदर्थः । १३ गो०गृ० सू०