गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१०२ दर्शपूर्णमासविधिः । [१ प्रपाठके त्यादिना मन्त्रेण वा प्राजापत्यमन्त्रेण वा कर्त्तव्यः । "तस्मादेतामेव जुहुयादपि- वाऽऽज्ञातं यदनाज्ञातमि"-त्येवमादिकायां श्रुतौ विकल्पोपदेशात् । व्यक्तमाह कर्मप्रदीपः— "यत्र व्याहृतिभिर्होमः प्रायश्चित्तात्मकोऽभवेत् । चतस्रस्तत्र विज्ञेयास्त्रीपाणिग्रहणे यथा ॥ अपि वाज्ञाऽऽतमित्येषा प्राजापत्याऽपि वाऽऽहुतिः । होतव्या त्रिविकल्पोऽयं प्रायश्चित्तविधिः स्मृतः ॥" इति ॥ तदत्र त्रिविकल्प इत्यनेन कल्पान्तरस्य प्रतिषेधोऽवगम्यते । केचिदत्र "पाहिनो यज्ञ एनसे स्वाहा" । इत्यादिकमधिकं प्रायश्चित्तहो- ममाचक्षते । तदसारम् । इह तस्यानुपदेशात् । यदपि शाठ्यायनकं ग्रन्थान्तर- मत्राधीयते । तदप्यप्रमाणम् । अनार्षत्वात् । परिशिष्टमध्यान्तःपातित्वासम्भ- वाच्चेति भट्टनारायणोपाध्यायाः । शाठ्यायनहोमस्य समूलत्वेऽपि शाखान्तरी- यवचनमिति(१)तत्त्वकारः ॥ १६ ॥ गणेष्वेकं परिसमूहनमिध्मोबर्हिः पर्युक्षणमाज्यभागौ च ॥ १७ ॥ गणेषु-एकदा क्रियमाणेष्वनेकहोमेषु । एकम् एव परिसमूहनम् । एकशब्दः परस्तादपि प्रत्येकमनुषञ्जनीयः । अनेनैव सूत्रशेषोव्याख्यातः । प्रत्येकं तन्त्रविधा- ने प्राप्ते यानि तन्त्रेण कर्त्तुं शक्यन्ते तेषान्तन्त्रभाव इहोपदिश्यते । परिकीर्त्तन- ञ्च परिसमूहनादीनामुदाहरणप्रपञ्चार्थं न परिसंख्यानार्थं, तेनोलूखलमुसला- दिकमपि एकमेव भवतीति द्रष्टव्यम् । गणेषु इति सामान्यतोऽभिधानाद्भिन्नदे- वताकेष्वपि होमेषु एकदा क्रियमाणेष्वेकमेव परिसमूहनादिकमित्यवगम्यते । तथा च गृहान्तरम्— "पाकयज्ञात्समासाद्य एकाज्यानेकबर्हिषः । एकस्विष्टकृतः कुर्यान्नानापि सति दैवते" ॥ इति ॥ १७ ॥ सर्वेभ्यः समवदाय सकृदेव सौविष्टकृतं जुहोति ॥ १८ ॥ गणेष्विति सम्बध्यते । सकृदेकवारं न पृथक्पृथगित्यर्थः । उपलक्षणमेतत् । महाव्याहृत्याद्यपि सकृदेव भवतीति सरलाकारः ॥ १८ ॥ (१) अत्र मुरारि मिश्रः—क्रियार्थस्य मेक्षणस्य तदनन्तरमेव प्रतिपत्तिर्मा भूदिति हुत्वेति । व्याहृतिभिरपि हुत्वेत्यर्थः ॥ अनुप्रहरेत्-जुहुयात् । अनुप्रहरतिशब्दोहोमव- चनः । तथाच श्रौतसूत्रम् "अष्टावष्टौ शकलानि आहवनीयेऽनुप्रहरेयुर्देवकृतस्येति" (ला० २।११।१४) ।