गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

१७४ विवाहविधिः। [ २ प्रपाठके

वानेव विशेषोन पुनरपरःकोऽपि । प्रथमस्यैव मन्त्रस्याग्निपदस्थाने वायुचन्द्र- सूर्यपदप्रक्षेपमात्रेणाभ्यासोपदेशात् । तस्माच्चतसृष्वप्याहुतिषु पापीलक्ष्मीरिति पदमेव स्यात् ॥ ३ ॥ समस्य पञ्चमीं बहुवदूह ॥ ४ ॥ समस्य-वायुचन्द्रसूर्या इत्युद्धार्य । बहुवदूह्य-प्रायश्चित्तयोयूयमित्येवमादि- बहुवचनमूहयित्वा पञ्चमीमाहुतिञ्जुहोति(१) । नचैवम्पञ्चममन्त्रस्य यथाम्ना- यपठितस्य काप्यत्राविनियोगे निरर्थकत्वापत्तिः । अत्रविनियुक्तस्यापि विनियो- गान्तरसम्भवादस्मदादिभिस्तत्परिशेषस्य कर्तुमशक्यत्वात् । अन्यत्रान्यथा पठि- तविनियोगस्य महर्षिणा दर्शितत्वेनापर्येनुयोज्यत्वात् । तथाचाग्नेः स्थाने वाय्वा- द्यूहेनाग्न्यादिसमस्तवचनान्तोहेन च मन्त्रपञ्चकं सम्पन्नं तच्चतुर्द्धाभ्यसनीयमिति आहुतीनां विंशतिर्भवतीति शास्त्रार्थः । प्रयोगोयथा— “ॐअग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि, ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्याः पापी लक्ष्मी(२)स्तामस्या अपजहि स्वाहा” ? द्वितीय-तृतीय-चतुर्थीषु-वायो-चन्द्र-सूर्येति पुरस्ताद्योजनं विशेषः(३) । पञ्चमीं समस्य यथा- ॐअग्नि-चन्द्र-वायु-सूर्याः प्रायश्चित्तयो यूयं देवानां प्रायश्चित्तयःस्थ । ब्राह्मणोवोनाथकाम उपधावामि याऽस्याः पापीलक्ष्मीस्तामस्या अपजहत स्वाहा”॥ इति । अत्र द्वितीयपञ्चके-पापीलक्ष्मीस्थाने पतिघ्नीति विशेषः । तृतीये अपुत्र्या । चतुर्थे अपसव्येति विशेषोद्रष्टव्यः । एतच्च स्पष्टीकृतञ्छन्दोग- परिशिष्टे कात्यायनेन ।

---

( १ ) जुहुयात् । अयमपि सूचितविशेषमात्रेण प्रथमस्यैव । “अग्ने प्रायश्चित्ते’ त्यादिमन्त्रस्याभ्यासोपदेशः । तेनाऽत्रापि पापीलक्ष्मीरिति पदमेव स्यात् । अत्रापि पञ्चमीति वीप्सा बोध्या । ( २ ) अत्र। “तनूरि”-ति कश्चित्कोऽपपाठः । मन्त्रब्राह्मणादिष्वदर्शनात् । अर्थतस्त- स्तिष्ठेदिति चेत् । ( ३ ) मन्त्राम्नाये ( मं. ब्रा. १।४।१ ) तु इत्थं पठ्यते— “अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्याः पापीलक्ष्मीस्तामस्या अपजहि ॥ १ ॥ वायो प्रायश्चित्ते त्वं देवानाम्प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्म- णस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्याः पतिघ्नी तनूस्तामस्या अपजहि ॥ २ ॥ चन्द्र- प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्या अपुत्र्या तनूस्तामस्या अपजहि ॥ ३ ॥ सूर्यं प्रायश्चित्ते त्वन्देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि याऽस्या अपशव्या तनूस्तामस्या अपजहि ॥४॥ अग्नि वायु-चन्द्र- सूर्याः प्रायश्चित्तयोयूयन्देवानाम्प्राायश्चित्तयः स्थ ब्राह्मणोवोनाथकाम उपधावामि याऽ- स्याः पापीलक्ष्मीर्यापतिघ्नी याऽअपुत्र्या याऽअपशव्या ( तनूस्- ) तामस्या अपजहत