गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

२५६ समावर्त्तनविधिः । [ ३ प्रपाठके- त्रिक्षपे (१) "चक्षुरसी" ति मन्त्रमनु (२) बध्नीयादित्यर्थः ॥ २२ ॥ मेखलामवमुञ्चते "उदुत्तमं वरुणपाशमि"-ति ॥२३॥ (सं० ब्रा० १।७।१०) अवमुञ्चते-अवाचीनं मुञ्चति । "उदुत्तमम्" इति मन्त्रेण । मुञ्चत इति च्छेदैनप्रतिषेधार्थम्। अव इत्यधस्तान्मोचनार्थम् । अस्मिन्नेवावसरेऽजि- नपरित्यागोऽपि । स्नानोत्तरं तद्धारणानौचित्यात् । "स्नानादूर्ध्वं गृही भवेद्"-ति वचनात् । पद्धतिरप्येवम् ॥ मन्त्रोयथा- "उदुत्तमम्वरुणपाशमस्मदवाधमं विमध्यमꣳश्रथाय । अथादित्यव्रते वयन्तवानागसोअदितयेस्याम ॥" १० ॥ इति । अस्यार्थः । हे 'वरुण' देव ! 'उत्तमम्' उत्तमाङ्गे (शिरसि ) स्था- पितं त्वदीयं पाशम् । 'अस्मत्' अस्मत्तः सकाशात् । 'उत्-श्रथाय (३)। उत्कृ- ष्योन्मुच्य विनाशय । एवम् 'अधमम्' अधमाङ्गे ( पादप्रदेशे ) स्थापितन्त्व- दीयं पाशम् 'अव' (४) अवाचीनं कृत्वा ( ऽस्मत्तोऽपकृष्य ) विनाशय । 'मध्य- मं' मध्यमप्रदेशे स्थितं पाशं 'वि' विश्रथाय । विमोक्ष्य (विच्छेदय ) 'अथा' अथ (५) पाशत्रयविमोचनानन्तरम् । हे 'आदित्य' अदितिपुत्र वरुण ! 'अना- गसः' अनपराधाः । ( निष्पापाः ) वयं 'तव' 'व्रते' कर्मणि(६) । ( निघं० १।७) वर्त्तमानाः सन्तः 'अदितये' अदीनतायै । (७) 'स्याम' भवेम । (अखण्डित(८) ( १ ) विहारपक्षेऽतावत्त्रयाणाम्मन्त्राणामेकैकस्य मन्त्रस्य खल्वेवमेकैकस्मिन् उप- स्थाने विनियोगः सम्पन्नः । चतुर्थस्य तु मन्त्रस्य लब्धयात्रयेऽपि अत्र विनियोगोऽनेन सूत्रेण क्रियते ॥ ( २ अनु-प्रातरादिमन्त्राणां पश्चात् । बध्नीयाद्-ग्रथयेदित्यर्थः । तथा च यथा लिङ्गं मन्त्रमुच्चार्य चक्षुरसीति च पश्चादुक्त्वा सर्वत्रोपनिष्ठेत ॥ ( ३ ) "श्रथमोक्षणे" (चु०उ०) णिचिम्स्वत्वाद्घ्रस्वः । लोटि मध्यमपुरुषैकवचने रूपम् । श्रथायेतिदीर्घश्छान्दसः । ( पा० ६।३।१३७ ) यद्वाश्रन्थविमोचनप्रतिहर्षयोः" ( क्या० प० ) लोटि मध्यमस्यैकवचने "छन्दसि शायजपी" ( पा० ३।४।८४)-ति नः शाय- आदेशे तस्य डित्वान्न लोपे श्रथाये तिरूपम् ॥ ( ४ ) उपसर्गस्यपृथग्भावश्छान्दसः । ( पा० १।४।८२ ) उपसर्गबलाद्योग्यक्रिया- व्याहारे प्रसक्ते प्रकान्त एवाध्याहृतः । एवमग्रेऽपि ॥ ( ५ ) "निपातस्य चे"-( पा० ६।३।१३६ )-ति दीर्घः ॥ ( ६ ) तथा च निरुक्तम् "व्रतमिति कर्मनाम वृणोतीतिसतः" ( २।१३ ) इति ॥ ( ७ ) तथा च निरुक्तम् "अदितिरदीना देवमाता चे"ति ( ४।४।२२ ) अत्र च "द्व्येकयोर्" ( पा० १।४।२२ ) ति वद्भावप्रधानोनिर्देशो दीनतेति ॥ ( ८ ) "दो अवखण्डने" (दि०प०) क्तिन्भावे "द्यतिस्यतिमास्थामितिकिति" ( पा० ७।४।४ ) इतीत्वेदितिरूत्वतो नञ्समासः । भावप्रधानश्च निर्देश इतीत्थं व्याख्यातम् ॥