गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

त्वाय योग्या भवेम् ) ॥ १० ॥ इति ॥ २३ ॥ ब्राह्मणान्भोजयित्वा स्वयञ्च भुक्त्वा केशश्मश्रुलोमनखानि वापयति शिखावर्जम् ॥ २४ ॥ ब्राह्मणान् भोजयित्वेति । अभ्युदयिकश्राद्धङ्कृत्वेत्यर्थ इति भट्टनारा- यणः । यत्तु कर्म्मसमाप्तिनिमित्तकमेवेदं ब्राह्मणभोजनमितिस्रानात्प्रागे(१)वैत- च्छाद्धम् । इदानीं ब्राह्मणभोजनमात्रमिति च मतं तन्न इदानीङ्कर्म्मसमाप्त्यभा- वादुपदिष्टादपि कर्म्मान्तरोपदेशात् । वस्तुतो ब्राह्मणभोजना(२)न्तरमेवेदम् । स्वयञ्चेति । "दधितिलान्वे"तिशेषः । तथाच पारस्करः "दधितिलान्वाप्रा- श्ये"-ति । पद्धतिरप्येवम् । कश्चित्तु परकीयग्रहणे आकाङ्क्षाविरहान् ब्राह्म- णभोजनसाहचर्याच्च यथेष्टमेवभोक्तव्यमित्याह । अत्र शिखावर्जमित्यभिधानात्प्राक्सशिखं वपनं कर्त्तव्यमितिदार्शितम् । ( २।९।२५ ) उपनिषच्च "भ्रूपक्ष्माशिखावर्जं सर्वगात्राणि वापयेत्" इति॥२४॥ स्नात्वालङ्कृत्याहते वाससी परिधाय स्रजमाबन्धीत "श्रीरसि मयिरमस्वे"ति ॥ २५ ॥ ( मं० ब्रा० १।७।११ ) अलङ्कृत्य-कुण्डलादिभिरात्मानम् । अहते-"ईषद्धौतन्नवमि"त्याद्युक्तल- क्षणे । वाससी वस्त्रयुगम् । ( अन्तरोय-मुत्तरीग्रञ्च ) परिधाय । स्रजम्-पुष्प- मालाम् आ-उपरि-शिरसि । बध्नीत । तत्रमन्त्रमाह "श्रीरसी"ति(३) । अ- स्यार्थः । हे माले ! त्वं 'श्रीः' लक्ष्मीः । 'असि' भवसि । सात्वं 'मयि' विषये । 'रमस्व' अवस्थानं कुरु । इति । यज्ञोपवीतद्वितयपरिधानमपीदानीमेवाचारादि- तिमुरारिमिश्राः प्राहुः ॥ २५ ॥ "नेत्र्यौ स्थोनयतं मामि"-त्युपानहौ ॥ २६ ॥ ( मं० ब्रा० १।७।१२ ) ( १ ) अभिषेकात्मकं स्नानं प्रधानकर्मेतिप्रतिपन्नम् । अग्रिमसूत्रे(२५)स्नात्वा इति तुवपनोत्थाप्रायत्यापनोदनार्थंम्लानमुच्यते । नत्वेतत्प्रधानङ्कर्म । न हि भुक्ताप्र- धानङ्कर्म्मक्रियते । न वा प्रधानं स्नानममन्त्रकं तदङ्गत्वेनभिषेकोमन्त्रवानितिसाम्प्रतं तस्मात्प्रधानकर्मणः पश्चादाभ्युदयिकं श्राद्धमितिवर्णनं भाष्यकृतोऽनुपपन्नमेव । तत्त- ल्पुपुरस्तादेवकर्मणो यथाप्राक्कलृप्तंसुचितम् । "यच्छ्राद्धं कर्मणामादौ अन्वाहार्यन्तदु- च्यत" इति वृद्धिश्रमधिकृत्यकर्म्मप्रदीपवचनात् । अतएकस्मिन्दिनेऽनेककर्म्मानुष्ठिता- वेकदैवतदनुष्ठानं व्यवस्थापितमधस्तात् । ( २ ) "सम्भोज्यविप्रान्भुञ्जीते"-ति प्रतिविशिष्टभोजनस्मःमेवात्रमूलम् । ( ३ ) अत्रापि "सर्वेषु गात्रेषु शिरःप्रधानम्" इति न्यायोऽनुसृतः । ३३ गो० गृ० सू