गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

३५८ समावर्त्तनविधिः । [ ३ प्रपाठके “नेत्र्यौस्थ” इति मन्त्रेण । उपानहौ आवध्नीतेत्यनुषज्यते । अत्राऽङ्गोद्देश्ये योग्यतावशात्तेनपाद्योः । “नानार्थाह्यव्ययाः परे” इत्याग्नेयमभिधानम् । मन्त्रार्थस्तु— हे उपानहौ ! यतो युवां ‘नेत्र्यौ’ नयन-(गमन-) शक्तिप्रदे ‘स्थः’ भवथः । अतो ‘माम्’ इष्टं देशान्तरम् ‘नयतम्’ प्रापयतम् । प्रार्थनायां लोट् ॥ २६ ॥ “गन्धर्वोऽसी”-ति वैणवदण्डं गृह्णाति ॥ २७ ॥ ( मं० ब्रा० १।७।१३ ) वैणवम् । वेणुर्वंशस्तन्मयम् । दण्डादिधारणे स्मृत्यन्तरोक्तकर्म्मानन्तर- माहुर्मुरारिमिश्राः— “वैणवीन्धारयेद्यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम् । यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकञ्च कमण्डलुम् ॥ छत्रञ्चोष्णीषममलं पादयोश्चाप्युपानहौ । रौक्मे च कुण्डले चैवं कृत्तकेशनखोद्विजः ॥” इति ॥ २७ ॥ आचार्य्यꣳसपरिषदकमभ्येत्याचार्य्यपरिषदमीक्षते— “यक्षमिव चक्षुषः प्रियोवोभूयासमि”ति ॥ २८ ॥ ( मं० ब्रा० १।७।१४ ) सपरिषदकम् । परिषदा सभया सहितम् । “समज्यापरिषदगोष्ठीसभासमिति संसदः” इत्यमरः । सा च शिष्यादेः । अभ्येत्य-आभिमुख्येन गत्वा पुनराचार्य्य- वचनमाचार्यसहितायाः परिषद ईक्षणार्थम् । मन्त्रार्थस्तु-हे सपरिषदकाचा- र्य्याः ! गुरुत्वादत्र बहुवचनम्(१) । ‘चक्षुष’ इति जात्येकवचनम् । ‘यक्ष इव’ यक्षो यथा दर्शनीयतया प्रियो भवति तथाहं ‘वः’ युष्माकं ‘प्रियः’ ‘भूयासम्’ भवेयमिति ॥ १४ ॥ २८ ॥ उपोपविश्य मुख्यान्प्राणान्संमृशन् “ओष्ठापिधाना नकुली-”ति॥२९॥ ( मं० ब्रा० १ । ७ । १५ ) उप-आचार्य्यसमीपे । मुख्यान्-मुखेभवान् । प्राणान्-वायून् । तेषाम- मूर्त्तत्वात् तदायतनानि संमृशन्-स्पृशन् । “ओष्ठापिधाना” इत्येतदादिकं मन्त्रं “जपेद्”-ति शेषः सर्वत्र । मन्त्रो यथा— “ओष्ठापिधाना नकुली दन्तपरिमितः पविः । जिह्वे मा विह्वलो वाचं चारु माद्येह वादय ॥ १५ ॥” इति । अस्यार्थः-स्नातकेन जिह्वा स्वा प्रार्थ्यते-हे ‘जिह्वे’ ‘इह’ प्रस्तुते कर्म्मणि । ( १ ) तथाच स्मर्य्यते-“एकत्वं न प्रयुञ्जीतगुरावात्मनि चेश्वरे” इति । एकत्व- मेकवचनम् ।