गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २५६ 'अद्य' त्वं 'मा विह्रुष' विश्लथसञ्चलनं मा विधेहि । उः (१)पादपूरणे । किन्तु 'मा' माम् । 'चारु' शोभनं यथा स्यात्तथा 'वाचं' (२) 'वादय' । यतस्त्वम् 'ओ- ष्ठापिधाना' ओष्ठावपिधान(३)नावरणं यस्याः सा । तथा 'नकुली' कुक्कुटीव । नकुलपत्नीव वा चञ्चलस्वभावा(४) । अत्र सादृश्यमूलकस्तत्त्वारोपः । एवम- ग्रेऽपि । तथा 'दन्तपरिमितः पविः' (५)दन्तावरणभूता वज्रवत्त्वं भवसि ॥१५॥ अत्रैनमाचार्योऽर्हयेत् ॥ ३० ॥ अत्र-एतस्मिन्नवसरे । एनं-स्नातकम् । अचार्य्य "उत्तरतोगम्" ( ४।१०। १ सू० ) इत्यादिना वक्ष्यमाणेन विधिना अर्हयेत्-पूजयेत् । तथाच मनुः- “तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः । स्रग्विणन्तल्प आसीनमर्हयेत्प्रथमं गवा ॥” इति । तं स्नातकम् । स्वधर्मेण स्वधर्म्मानुष्ठानेन प्रतीतं-ब्रह्मचर्य्यमारभ्य- (६)ख्यातम् । पितुः-पितुतः । दीयत इति दायः । ब्रह्म एव दायो ब्रह्मदायस्तस्य हरम् । पितृतो(७)गृहीतवेदमित्यर्थः । स्रग्विणं-मालयाऽलङ्कृतं तल्पे-उत्कृष्ट- शय्यायाम्(८) । आसीनमुपविष्टम् कृत्वा प्रथमं विवाहात्प्राक् । गवा-गोसाध- नमधुपर्केण । पिता अन्यो वा वरयिता अर्हयेन्-पूजयेत् । इत्यर्थः । अत्र केचित् "कर्मणःकरणसंज्ञासम्प्रदानस्य च कर्म्मसंज्ञा" ( पा० ।३।१।३ वा० ) इति विभक्तित्र्यत्ययदर्शनेन गान्तस्मैद(९)द्यादित्यप्यर्थमाहुः ॥ ३० ॥ गोयुक्तꣳरथमुपसङ्क्रम्य पक्षसी कूबरं बाहुं(१०)वाऽभिमृशेत् । “वनस्पते वीड्वङ्गोहिभूया” इति ॥३१॥ (.सं० ब्रा० १।७।१६ ) ( १ ) तथा च निरुक्तम् । “अथापि पदपूरणः । इदमु तदु” ( २-३-९) इति । ( २ ) ब्रूविणा समानार्थकत्वाद्विकर्म्मकता ( पा० १।४।५१ ) । ( ३ ) “तथाचामरः अपिधानतिरोधानपिधानाच्छादनानि चे”ति । ( ४ ) “नकुली कुक्कुटीमांस्योः पशुपाण्डवयोः पुमान्” इति मेदिनी । अत्र पशुश्च- तुष्पाज्जन्तुविशेषएव । ( ५ ) “ह्लादिनी वज्रमस्त्रीस्यात्कुलिशम्भिदुरं पविः” इत्यमरः । ( ६ ) “प्रतीते निपुणख्यातविच्छविज्ञातविश्रुताः” इत्यमरः । ( ७ ) उपलक्षणमेतदाचार्य्यादेः । “पितैवापनयेत्पुत्रम्” इत्यादिना पितुरेवोपनयने मुख्यः अधिकारः । “उपनीयगुरुःशिष्यं शिक्षयेच्छौचमादितः । आचाय्यमग्निकार्य्यञ्च स- न्ध्योपासनमेव चे”ति च मनुःस्मरति । पितुरभावेऽन्योऽपि तत्स्थानीयः सगोत्रः । ( ८ ) “तल्पन्तु शयनीये स्यादि”ति विश्वः । ( ९ ) गोदानमत्रगार्हस्थ्यधर्म्मप्रतिपालनार्थम् तां विनाऽग्निकार्य्याद्यसम्भ्रवतीति । ( १० ) अत्र कूबरबाहु वेति चन्द्रकान्तभाष्यकृद्भिर्धृतः 'पाठः । कूबरो युगन्धरः ।