गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

३६ आचमनविधिः। [ प्रपाठके १ साध्वर्थे यत्प्रत्ययः। “हविः सर्पिषि होतव्ये” इति हैमः। अन्नस्य-अदनीयस्य माषकोद्रवादि(निषिद्ध)(१)भिन्नस्य यवादेः। अवयवलक्षणाऽत्र षष्ठी। तेनाऽव- शेषोऽप्यस्योक्तोभवति। तथा चनिर्वापप्रमाण कात्यायनः— “यावता होमनिष्पत्तिर्भवेद्यः यत्र कीर्त्तिता। शेषश्चैव भवेत्किञ्चित्तावन्तं निर्वपेच्चरुम्” ॥ इति। अग्नौ-सुसमिद्धे(२) वह्नौ। जुहुयात्। हविष्याण्याह बृहस्पतिः— “हैमन्तिकं सितास्विन्नं धान्यं मुद्गास्तिला यवाः। कलायकङ्गुनीवारा वास्तूकं हिलमोचिका ॥ १ ॥ षष्टिका कालशाकञ्च मूलकञ्चे(३)मुकेतरत्। कन्दं, (४)सैन्धवसामुद्रे गव्ये च दधिसर्पिषी ॥ २ ॥ (१) तथाच च्छन्दोगपरिशिष्टम्— “हविष्येषु यवा मुख्यास्तदनु व्रीहयःस्मृताः। माषकोद्रवगौरादीन्सर्वालाभेऽपिवर्जयेत्” ॥ इति। गौरो-गौरसर्षपः। आदिना कुलत्थमसूरादिपरिग्रहः। (२) तदेतदुक्तप्रायमपि प्रतिविशिष्टज्ञापनायाग्निपदोपादानमवगमयति। तदुक्तं कम्मैप्रदीपे कात्यायनेन— “योऽनर्चिषि जुहोत्यग्नौ व्यङ्ग़ारिणि च मानवः। मन्दाग्निरामयावी च दरिद्रश्चैव जायते ॥ तस्मात्समिद्धे होतव्यं नासमिद्धे कदाचन। आरोग्यमिच्छताऽऽयुश्च श्रियमात्यन्तिकीन्तथा”॥ इति। आत्यन्तिकीं-पुत्रपौत्रानुवर्त्तिनीम्। समिन्धनञ्चाग्नेर्व्यजनादिना कार्यं, मुखेनैव वेत्ये- के। तदप्याह स एव— “जुहुवंश्च हुते चैव पाणिशूर्पस्फ्यदारुभिः। न कुर्यादग्निधमनं कुर्याद्वा व्यजनादिना ॥ मुखेनैके धमन्त्यग्निं मुखादेषोऽध्यजायत। नाग्निं मुखेनेति च यल्लौकिके योजयन्ति तत्”॥ इति। जुहुवन्-होतुमिच्छन्। हुते वा पाण्यादिना वह्निसन्दीपनं न कुर्यात्। किन्तु व्यजनादिनैव कुर्यादिति पूर्ववचनार्थः। कुर्याच्चेति चकारोऽवधारणे। इत्थंहि स्वमतमभि- धाय मतान्तरमुपन्यस्यति-मुखेनैक इति। “मुखादग्निरजायते”-ति श्रुतेरग्नेर्मुखप्रभवत्वा- न्मुखेनैव दीपनम्। औचित्यात्। “नाग्निं मुखेनोपधमेदिति श्रुतेरसंस्कृताग्निविषय- त्वेन योजनादित्यर्थः। इदञ्च न स्वमतम्। “कुर्याञ्च्चव्यजनादिने”ति सिद्धान्तिते आका- ङ्क्षानिवृत्तौ मुखेनेति पुनरभिधानायोगात्। (३) क्वचि “त्कन्दं वै केसुकेतरत्” इतिपाठः। आचारचिन्तामणौ “केचुकेतरत्” इतिपठितम्। तत्र केचुकं “कञ्चु” इति मिथिलाभाषायां प्रसिद्धम्। (४) “लवणे सैन्धवसामुद्रे” इति स्मृतिसुधाकरधृतः पाठः। सामुद्रम्-समुद्रोति प्रसिद्धम्। पुरुषोत्तमक्षेत्रादौ “खरलेति” प्रसिद्धम्।