गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 111, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ क० ३६ ७५ ·आप्याययति, यत् च अन्यत् आतार मन्त्रकार्यं यज्ञे स्कन्दति सर्वं तेन· अस्मिन् ·अवरुन्धे ) वह जो सब इन्द्रियों और सब देह को पुष्ट करता है और जो कोई दूसरा सब प्रकार तराने वाला मन्त्र कार्यं यज्ञ में आ जाता है, उस सबको उस [ विधि ] से इस [ शरीर ] में पाता है । ( सः यत् ओं पूर्वान् मन्त्रान् प्रयुङ्क्ते आसर्वमेधात् अस्य एते एते एव क्रतव ) वह जो ओम् को पहिले कह के मन्त्रों को प्रयोग में लाता है सर्वमेध यज्ञ [ सब पदार्थों पर धारणावती बुद्धि वाले यज्ञ ] तक उसके यही यही सब कर्म होते हैं, ( सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु वेदेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु सत्त्वेषु [ अस्य ] कामचारः कामविमोचनं भवति अद्धे॑ च न प्रमीयते, यः ·एवं वेद ) और सब लोकों में, सब देवों [ दिव्य पदार्थों ] में, सब वेदों में, सब तत्त्वों में, और सब जीवों में [ इसका ] सुकामना से विचरना और कुकामना का परित्याग होता है, और वह खण्डिन आयु में नहीं मरता है, जो ऐसा जानता है । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) यह भी इस ऋचा [ ब्राह्मण वचन ] करके कहा गया है । ( आपः भृग्वाङ्गिरोरूपम् आपः भृग्वङ्गिरोमयम् । सर्वम् आपोमयं सर्वं भूतं भृग्वङ्गिरोमयंम् एते त्रयः वेदाः भृगून् अङ्गिरसः अन्तरा अनुगाः ) व्यापक जल प्रकाशमान ज्ञान वाले परमात्मा का रूप है, व्यापक जल प्रकाशमान परमात्मा से परिपूर्ण हैं । सब जगत् जलमय [ जल से परिपूर्ण ] है और सब प्राणीमात्र प्रकाशमान ज्ञानवाले परमात्मा से परिपूर्ण हैं । और यह तीनों वेद [ अर्थात कर्म उपासना ज्ञान ] प्रकाशमान ज्ञान वाले [ चारों वेदों ] के भीतर साथ साथ चलने वाले हैं । [ यह षट्पदा अनुष्टुप् छन्द ब्राह्मण है, इसके पिछले चार पाद कण्डिका २६ में आये हैं, ( अनुगाः ) के स्थान पर वहां ( श्रिताः ) पद है ॥ ( अपां पुष्पं मूर्तिः आकाशम् पवित्रम् उत्तमम् इति आचम्य अभ्युक्ष्य इन्द्रजीव आत्मानम् अनुमन्त्रयते इति ब्राह्मणम् ) व्यापक जल का विकाश और वृद्धि, आकाश [ के समान व्यापक ] पवित्र और उत्तम [ ब्रह्म ] है - इस [ ब्राह्मण यज्ञकाष्ठं विधानपूर्वंकोऽग्निश्च ( खानि ) इन्द्रियाणि ( आतारम् ) आ + तृ संतारणे - घञ् । समन्तात् तारकमुपकारकम् ( स्कन्दति ) स्कन्दिर् गतिशोष- णयोः । गच्छति ( आसर्वमेधात् ) आङ् मर्य्यादायाम् । सर्वपदार्थेषु मेधा धार- णावती बुद्धिर्यस्मिन् स सर्वमेधो यज्ञः । तस्य समाप्तिपर्य्यन्तम् ( क्रतवः ) कृञः क्रतु. ( उ० १ । ७६ ) करोतेः—क्रतुः । क्रतुः कर्मनाम—निघ० २ । १ । प्रजानाम निघ० ३ । ६ । कर्माणि । ( एते एते ) अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते--निरु० १० । ४२ । इति द्वित्वम् ( देवेषु ) दिव्यपदार्थेषु ( भूतेषु ) तत्त्वेषु ( सत्त्वेषु ) जीवेषु ( कामचारः ) स्वकामेन विचरणम् ( कामविमोचनम् ) कुकामपरि- त्यागः ( अद्धे॑ ) ऋधु वृद्धौ--घञ् । खण्डिते जीवने ( प्रमीयते ) मीङ् प्राणवियोगे = मरणे म्रियते ( पुष्यम् ) पुष पुष्टौ, क्यप् । विकाशः । विशिष्टप्रकाशः ( मूर्तिः ) मुर्च्छा मोहवृद्ध्योः--क्तिन् । न ध्याख्यापृमूर्च्छिमदाम्