भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 115, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 115

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २ ७७ मन (भवन्ति) होते हैं। (सः) उसने (पृथिवीम्) पृथिवी (च) और (दिवम्) सूर्य लोक को (दाधार) धारण किया है [उपयं गी बनाया है], (सः) वह (आचार्यम्) आचार्य [साङ्गोपाङ्ग वेदों के पढ़ाने वाले पुरुष] को (तपसा) अपने तप से (पिपर्ति) परिपूर्ण करता है ॥ २—ब्रह्मचर्येति समिधा समिद्धः कार्ष्णं वसानो दीक्षितो दीर्घश्मश्रुः । स सद्य एति पूर्वस्मादुत्तरं समुद्रं लोकान्तसंगृभ्य मुहुराचरिक्रत् ॥ अथ० ११ । ५ । ६ ॥ (ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी (समिधा) [विद्या के] प्रकाश से (समिद्धः) प्रकाशित, (कार्ष्णम्) कृष्ण मृग का चर्म (वसानः) धारण किये हुये (दीक्षितः) दीक्षित, होकर [व्रत धारण करके] (दीर्घश्मश्रुः) बड़े बड़े दाढ़ी मूंछ रखाये हुये (एति) चलता है। (सः) वह (सद्यः) अभी (पूर्वस्मात्) पहिले [समुद्र] से [अर्थात् ब्रह्मचर्याश्रम से] (उत्तरम् समुद्रम्) अगले समुद्र [गृहस्थाश्रम] को (एति) प्राप्त होता है और (लोकान्) लोगों को (संगृभ्य) संग्रह करके (मुहुः) बारम्बार (आचरिक्रत्) अतिशय करके पुकारता है ॥ विशेषः २—भगवान् पतञ्जलि कहते हैं—[ब्रह्मचर्य्यप्रतिष्ठायां वीर्य्यलाभः— योगदर्शन, पाद २ सूत्र ३८] ब्रह्मचर्य्य [वेदों के विचार और जितेन्द्रियता] के अभ्यास में वीर्य [वीरता अर्थात् धैर्य और शरीर, इन्द्रिय और मन के निरतिशय सामर्थ्य] का लाभ होता है ॥ विशेषः ३—भगवान् मनु ने आचार्य का लक्षण किया है—[उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य्यं प्रचक्षते—मनु० अध्याय २ श्लोक १४०] जो द्विज [ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, ] शिष्य का उपनयन करके कल्प [यज्ञ आदि के विधान] और रहस्य [उपनिषद् आदि ब्रह्मविद्या] के साथ वेद पढ़ावे, उसको आचार्य्य कहते हैं ॥ कण्डिका २ ॥ जायमानो ह वै ब्राह्मणः, सप्तेन्द्रियाण्यभिजायन्ते, ब्रह्मवर्चसंच्च १, यशश्च २, स्वप्नश्च ३, क्रोधश्च ४, श्लाघाश्च ५, रूपञ्च ६, पुण्यमेव गन्धं सप्तमम् ७ तानि ह वा अस्यैतानि ब्रह्मचर्य्यमुपेतोऽपक्रामन्ति, मृगानस्य ब्रह्मवर्चसं १, गच्छत्या- चार्य्यं यशो २, ऽजगरं स्वप्नो ३, वराहं क्रोधो ४, ऽपःश्लाघा ५, कुमारीं रूप ६, मोषधिवनस्पतीन् पुण्यो गन्धः ७। स यन्मृगाजिनानि वस्ते तेन तद् ब्रह्मवर्चसमव- रुन्धे, यदस्य मृगेषु भवति स ह स्नातो ब्रह्मवर्चसी भवति । स यदहरहराचार्य्याय कर्म करोति तेन तद्यशोऽवरुन्धे यदस्याचार्य्ये भवति स ह स्नातो यशस्वी भवति । स यत्सुषुप्सुर्निद्रामभिनयति तेन तं स्वप्नमवरुन्धे योऽस्याजगरे भवति तं ह स्नातं स्वपन्तमाहुः स्वपितु मैनं बोबुधयेति । स यत् क्रुद्धो वाचा न कञ्चन हिनस्ति पुरुषात् पुरुषात् पापीयानिव मन्यमानस्तेन तं क्रोधमवरुन्धे योऽस्य वराहे भवति तस्य ह स्नातस्य क्रोधाः श्लाघीयसं विशन्ते । अथाद्भिः श्लाघ्यमानो न.