गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 145, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १६ ॥ १०७ इस [ अग्नि ] को यथावत् रखता है । ( द्वादशसु रात्रीषु संवत्सरस्य पुरा आधेयात् ताः हि संवत्सरस्य प्रतिमाः, अथो तिसृषु अथो द्वयोः अथो पूर्वेद्युः आधेयात् ) बारह रात्रियों में संवत्सर के पहिले [ अग्नि को ] यथावत् रक्खे वे ही [ बारह रातें ] संवत्सर की प्रतिमायें [ स्थानापन्न ] हैं, फिर तीन [ रातों ] में फिर दो में फिर पहिले दिन में [ अग्नि को ] यथावत् रक्खे । ( ते वै आदित्याः अग्निम् आदधानेन इतः वै उत्तरम् एव मे अमुष्मिन् लोके आयन् ) वे ही आदित्य [ परमेश्वर के उत्पन्न पदार्थ ] निश्चय करके अग्न्याधान से इससे पीछे भी मेरे लिये उस लोक [ सुख स्थान ] में प्राप्त होवें । ( ते पथि रक्षन्तः इयम् = इदम् तत् उ यक्ष्यमाणं प्रतिनुदन्ते उच्छेषणभाजाः वै आदित्याः ) वे मार्ग में रक्षा करते हुये इस ओर उस दातव्य पदार्थ को भेजते रहते हैं,, विशेष सामर्थ्य के बांटने वाले ही आदित्य [ ईश्वर के उत्पन्न पदार्थ ] हैं, ( यत् उच्छिष्टम् ) जो बचा हुआ पदार्थ है, ( यत् उच्छिष्टेन समिधः अनक्ति तेभ्यः एव प्रोवाच तेभ्यः एव प्रोच्य स्वर्गलोकं यन्ति ) जो वह बचे हुये पदार्थ से समिधायें सींचता है [ पूर्ण आहुति देता है, ] उसने उन [ ईश्वर के उत्पन्न पदार्थों ] के लिये ही कहा है, उन [ ईश्वर के उत्पन्न पदार्थों ] के लिये ही व्याख्य. करके वे पुरुष स्वर्ग- लोक पाते हैं ॥ १५ ॥ भावार्थः-मनुष्यों को भौतिक यज्ञ के साथ परमात्मा और जीवात्मा का भी विचार करना चाहिये ॥ १५ ॥ विशेषः-इस कण्डिका को मिलाओ-अथ० ११ । १ ॥ कण्डिका १६ ॥ प्रजापतिरथर्वा देवः स तपस्तप्त्वांतश्चातुष्प्राश्यं ब्रह्मौदनं निरमिमीत, चतु- र्लोकं चतुर्देवं चतुर्वेदं चतुर्होत्रमिति, चत्वारो वा इमे लोकाः पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौराप इति, चत्वारो वा इमे देवा अग्निवायुरादित्यश्चन्द्रमाः, चत्वारो वा इमे वेदा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ब्रह्मवेद इति, चतस्रो वा इमाः होत्रा हौत्रमाध्व- र्यवमौद्गात्रं ब्रह्मत्वमिति । तदप्येतदृचोक्तम् । चत्वारि शृङ्गास्त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्ता- सो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याँ आविवेश इति । चत्वारि शृङ्गेति वेदा वा एत उक्ताः, त्रयो अस्य पादा इति सवनान्येव, द्वे शीर्षे इति ब्रह्मौदनप्रवर्ग्यावेव, सप्त हस्तासो अस्येति छन्दांस्येव, त्रिधा बद्ध इति मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणं, वृषभो रोरवीत्येष ह वै वृषभ एष तद्रोरवीति यद्य- संकल्पेन ( यक्ष्यमाणम् ) यज दाने स्यः, शानच् । दातव्यपदार्थम् ( प्रतिनुदन्ते ) प्रत्यक्षेण प्रेरयन्ति ( उच्छेषणभाजाः ) उत् + शिष अन्नौपयोगे--ल्युट् + भाज पृथक् कर्मणि--अण् । विशेषसामर्थ्यस्य विभक्तारः ( यन्ति, प्राप्नुवन्ति ॥ १--अर्थ तुलनीय निरु० १३ । ७ ॥ सम्पा० ॥