गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 220, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें१८२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ५ ।। दीक्षा लेवे । ( यत् एतौ अन्तरेण अन्यः दीक्षेत सः इमं तं लोकं वर्षेण व्यापाययेत् ) यदि इन दोनों के बीच में कोई दीक्षा लेवे, वह इस उस लोक को वर्षा से नष्ट कर देवे । ( अवर्षकाः ह स्युः ) वे [ लोक ] बिना वर्षा वाले हो जावें । ( तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों के बीच में कोई [ अयोग्य ] न दीक्षा लेवे ॥ ३ ॥ भावार्थः—योग्य होता होने से यज्ञ सिद्ध होता है ॥ ३ ॥ कण्डिका ४ ॥ अथ होतारं दीक्षयत्यग्निर्वै होताऽधिदैवं, वागध्यात्ममन्नं वृष्टिः, वाचं चैव तदग्निं चान्नेन सन्दधाति, तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीक्षेतेमं तं लोकमन्नेन व्यापायेदशनायुका ह स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत ॥ ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ होता की दीक्षा ॥ ( अथ होतारं दीक्षयति ) फिर होता को दीक्षा देता है । ( अग्निः वै होता अधिदैवं, वाक् अध्यात्मम् अन्नं वृष्टिः ) अग्नि [ के समान ] ही होता मुख्य देवता है, वाणी आत्मा के अधिकार वाली है, अन्न वृष्टि है । ( तत् वाचं च एव अग्निं च अन्नेन सन्दधाति ) इसलिये वाणी को और अग्नि को भी अन्न के साथ वह [ होता ] ठीक ठीक धरता है, ( तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों [ उद्गाता, और होता ] के बीच में कोई न दीक्षा लेवे । ( यत् एतौ अन्तरेण अन्यः दीक्षेत सः इमं तं लोकम् अन्नेन व्यापाययेत् ) यदि इन दोनों के बीच में कोई [ अयोग्य ] दीक्षा लेवे वह इस उस लोक को अन्न के बिना नष्ट कर देवे । ( अशनायुकाः ह स्युः ) वे [ लोक ] भुखमरे हो जावें । ( तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों के बीच में कोई न दीक्षा लेवे ॥ ४ ॥ भावार्थः—कण्डिका ३ के समान ॥ ४ ॥ कण्डिका ५ ॥ अथाध्वर्य्युं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति, वायुर्वा अध्वर्युंरधिदैवं, प्राणोऽध्या- त्ममन्नं वृष्टिर्वायुं चैव तत्प्राणं चान्नेन सन्दधाति, तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत, स यदेतावन्तरेणान्यो दीक्षेतेमं तं लोकं प्राणेन व्यापाययेत्, प्रमायुका ह स्युस्तस्मादेतावन्तरेणान्यो न दीक्षेत ॥ ५ ॥ कण्डिका ५ ॥ अध्वर्यु की दीक्षा ॥ ( अथ अध्वर्युं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति ) फिर अध्वर्यु को प्रतिप्रस्थाता ३—( वर्षेण ) वृष्टया ( अवर्षकाः ) वर्ष—स्वार्थे कन् । अनावृष्टियुक्ताः ॥ ४—( अशनायुकाः ) अशनायोदन्यनायाबुभुक्षा० ( पा० ७ । ४ । ३४ ) अशन—क्यच् इच्छार्थे, इत्याशनाय । लषपतपदस्थाभू० ( पा० ३ । २ । १५४ ) अशनाय—उकञ् । बुभुक्षिताः ॥