भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 221, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 221

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० ६ ॥ १८३ [ ऋत्विज् ] दीक्षा देता है । ( वायुः वै अध्वर्य्युः अधिदैवं, प्राणः अध्यात्मम्, अन्नं वृष्टिः ) वायु [ के समान ] ही अध्वर्य्यु मुख्य देवता है, प्राण आत्मा के अधिकार वाला है और अन्न वृष्टि है । (तत् वायुं च एव प्राण च अन्नेन सन्दधाति ) इसलिये वायु को और प्राण को अन्न के साथ वह [ अध्वर्य्यु ] ठीक ठीक धरता है । (तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों [ होता और अध्वर्य्यु ] के बीच में कोई [ अयोग्य ] न दीक्षा लेवे । ( यत् एतौ अन्तरेण अन्यः दीक्षेत सः इमं तं लोकं प्राणेन व्यापादयेत् ) यदि इन दोनों के बीच में कोई दीक्षा लेवे वह इस उस लोक को प्राण से नष्ट कर देवे । (प्रमायुकाः ह स्युः ) वे [ लोक ] मृतक हो जावें, (तस्मात् एतौ अन्तरेण अन्यः न दीक्षेत ) इसलिये इन दोनों के बीच में कोई न दीक्षा लेवे ॥ ५ ॥ भावार्थः—कण्डिका ३ के समान ॥ कण्डिका ६ ॥ अथ ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छंसिनं दीक्षयति । अथोद्गात्रे प्रस्तोतारं दीक्षयति । अथ होत्रे मैत्रावरुणं दीक्षयति । अथाध्वर्य्यवे प्रतिप्रस्थातारं नेष्टा दीक्षयति । स हैनमन्वितरेषां वै नवानां क्लृप्तिरन्वितरे कल्पन्ते, नव वै प्राणाः, प्राणैर्यज्ञस्तायते । अथ ब्रह्मणे पोतारं दीक्षयति । अथोद्गात्रे प्रतिहर्त्तारं दीक्षयति । अथ होत्रेऽ च्छावाकं दीक्षयति । अथाध्वर्य्यवे नेष्टारमुन्नेता दीक्षयति । स हैनन्वथ ब्रह्मण आग्नीध्रं दीक्षयति । अथोद्गात्रे सुब्रह्मण्यं दीक्षयति । अथ होत्रे ग्रावस्तुतं दीक्ष- यति । अथ तमन्तःस्नातको वा ब्रह्मचारी वा दीक्षयति, न पूतः पावयेदित्याहुः । सैषानुपूर्वं दीक्षा तद्य एवं दीक्षन्ते दीक्षिष्यमाणा एव ते सत्रियां प्रायश्चित्तं न विन्दन्ते, सत्रियां प्रायश्चित्तमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमः कल्पते, यस्मिन्नर्द्धे दीक्षन्त इति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥ कण्डिका ६ ॥ सहायक ऋत्विजों की दीक्षा ॥ ( अथ ब्रह्मणे ब्राह्मणाच्छंसिनं दीक्षयति ) फिर ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाले ] के लिये ब्राह्मणाच्छंसी [ वेद ज्ञान से स्तुति करने वाले ] को वह [ ब्रह्मा आदि ] दीक्षा देता है । ( अथ उद्गात्रे प्रस्तोतारं दीक्षयति ) फिर उद्गाता [ वेद गाने वाले ] के लिये प्रस्तोता [ प्रकृष्ट स्तुति करने वाले ] को दीक्षा देता है । ( अथ होत्रे मैत्रावरुणं दीक्षयति ) फिर होता [ हवन करने वाले ] के लिये मैत्रावरुण [ प्राण और अपान विद्या जानने वाले ] को दीक्षा देता है । ( अथ अध्वर्य्यवे प्रतिप्रस्थातारं नेष्टा दीक्षयति ) ५—( प्रमायुकाः ) लषपतपदस्थाभू० ( पा० ३ । २ । १५४ ) प्र + मीञ्- हिंस्-याम्—उकञ् । प्रमीताः । सर्वथा मृताः ॥ ६ - ( ब्राह्मणाच्छंसिनम् ) ब्रह्मज्ञानात् स्तोतारम् ( मैत्रावरुणम् ) प्राणा- पानवेत्तारम् ( नेष्टा ) नायको याजकः ( क्लृप्तिः ) कृपू सामर्थ्ये—क्तिन् । ( कल्पन्ते )