गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 241, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्रं० ४ । क० १८ ॥ २०३ जहाँ पर ही आत्मा [ देह ] है वहां दोनों पंख हैं, जहां पर ही दोनों पंख हैं वहां आत्मा है। ( आत्मा वै पक्षौ न अतिरिच्यते नो पक्षौ आत्मानम् अतिरिच्येते इति ) आत्मा निश्चय करके दोनों पक्षों से भिन्न नहीं है और न दोनों पक्ष आत्मा से भिन्न हैं। ( एवम् उ ह एव अपरेषाम् अह्नां तत् स्विदितं परेषाम् इति ) इसी प्रकार से ही [ विषुवान् से ] इधर वाले दिनों का वह पसीना [ निचोड़ ] है, जो उधर वालों का है। ( परेषां च अपरेषां च एव इति ब्रूयात् ) और [ जो विषुवान् से ] उधर वाले [ दिनों ] का [ पसीना ] है, वह इधर वालों का है—ऐसा कहना चाहिये । ( सः वै एषः संवत्सरः ) वही यह संवत्सर है ॥ १८ ॥ भावार्थः—संवत्सर में विषुवान् [ तुल्य रात्रि दिन का काल ] दो बार एक ग्रीष्म में और एक शीत में होता है और दोनों का काल परिणाम और प्रभाव तुल्य है, ऐसा ज्योतिष से जानना चाहिये ॥ १८ ॥ कण्डिका १९ ॥ तदाहुर्यद् द्वादश मासाः संवत्सरोऽथ हैतदहरवाप्नुयामेति यद्वैषुवत मप- रेषाम् स्विदितमह्नां परेषा मित्यपरेषां चैव परेषां चेति ब्रूयादात्मा, वै संवत्सरस्य विषुवानङ्गानि मासा यत्र वा आत्मा तदङ्गानि यत्राङ्गानि तदात्मा, न वा आत्मा- ऽङ्गान्यतिरिच्यते नोऽङ्गान्यात्मानमतिरिच्यन्त इत्येवमु हैव तदपरेषां स्विदितमह्नां परेषा मित्यपरेषां चैव परेषां चेति ब्रूयात्स वा एष संवत्सरः ॥ १९ ॥ कण्डिका १९ ॥ विषुवान् से संवत्सर के बारह महीने ॥ ( तत् आहुः यत् द्वादश मासाः संवत्सरः ) यह कहते हैं कि बारह महीने संवत्सर है, ( अथ ह एतत् अहः अवाप्नुयाम यत् वैषुवतम् इति ) अब ही हम वह दिन प्राप्त करें जो विषुवान् वाला [ दिन ] है, ( अपरेषाम् अह्नां स्विदितं परेषाम् इति, परेषां च अपरेषां च एव इति ब्रूयात् ) [ विषुवान् से ] इधर वाले दिनों का वह पसीना [ निचोड़ ] है जो उधर वालों का है, और [ विषुवान् से ] उधर वाले [ दिनों ] का [ पसीना ] है, वह इधर वालों का है—ऐसा कहना चाहिये । ( संवत्सरस्य वै आत्मा विषुवान् अङ्गानि मासाः ) संवत्सर का ही आत्मा [ देह ] विषुवान् और अङ्ग दो महीने [ = बारह महीने ] हैं । ( यत्र वै आत्मा तत् अङ्गानि यत्र अङ्गानि तत् आत्मा ) जहां पर ही आत्मा है वहां अङ्ग हैं, जहां अङ्ग हैं वहां आत्मा है। ( आत्मा वै अङ्गानि न अतिरिच्येते नो अङ्गानि आत्मानम् अतिरिच्यन्ते इति ) आत्मा निश्चय करके अङ्गों से भिन्न नहीं है, न अङ्ग आत्मा से भिन्न हैं । ( एवम् उ ह इत्यर्थः । भिन्नं करोति ( अतिरिच्यते ) अतिरिङ्क्तः इत्यर्थः । भिन्नं कुरुतः ( स्विदितम् ) त्रिष्विदा घर्मस्रुतो—क्तः । स्वेदः । घर्मनिस्सरणम् ॥ १९—( अवाप्नुयाम ) प्राप्नुयाम ( वैषुवतम् ) विषुवत्—अण् । विषुवतः सम्बद्धम् । अन्यत् पूर्ववत् ॥