गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२२२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ५ सप्त शतानि च विंशतिः च ह वै अहानि च रात्रयः च इति एतावन्तः एव पुरुषस्य अस्थीनि च मज्जानः च इति अत्र तत् समम् ११ ) संवत्सर के सात सौ बीस [ ३६० × २ = ७२० ] ही दिन और रात हैं, इतने [ ३६० × २ = ७२० ] ही पुरुष की हड्डियां और मज्जा [ हड्डियों का सार ] हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है । ११ । ( संवत्सरस्य चतुर्दश शतानि च चत्वारिंशत् च ह वै अर्धाहाः च अर्धरात्रयः च इति, एतावन्तः एव पुरुषस्य स्थुरामांसानि इति अत्र तत् समम् १२ ) संवत्सर के चौदह सौ चालीस [ ७२० × २ = १४४० ] ही हैं, इतने [ ७२० × २ = १४४० ] ही पुरुष के खाल और मांस को ग्रन्थी हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है । १२ । ( संवत्सरस्य अष्टा- विंशतिः शतानि च अशीतिः च ह वै पादाहाः च पादरात्रयः च इति एतावन्तः एव पुरुषस्य स्नावाः बन्ध्याः इति अत्र तत् समम् १३ ) संवत्सर के अट्ठाइस सौ अस्सी [ १४४० × २ = २८८० ] ही चौथाई दिन और चौथाई रात हैं इतने [ १४४० × २ = २८८० ] ही पुरुष के पुट्ठे और बन्धन हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है । १३ । ( संवत्सरस्य दश सहस्राणि च अष्टौ शतानि च ह वै मुहूर्त्ताः इति, एतावन्तः एव पुरुषस्य पेशशमराः इति अत्र तत् समम् १४ ) संवत्सर के दश सहस्र और आठ सौ [ ३६० × ३० मुहूर्त = १०,८०० ] ही मुहूर्त हैं, इतने [ १०,८०० ] ही पुरुष के पेशशमर [ रूपसूचक अंश विशेष ] हैं यह यहाँ उन दोनों में समता है । १४ । ( यावन्तः मुहूर्ताः पञ्चदशकृत्वः तावन्तः प्राणाः १५ ) जितने मुहूर्त पन्द्रह बार [ १०,८०० × १५ = १,६२,००० ] हैं उतने [ १,६२,००० ] प्राण हैं । १५ । ( यावन्तः प्राणाः पञ्चदशकृत्वः तावन्तः अपानाः १६ ) जितने प्राण पन्द्रह बार [ १,६२,००० = १५ = २४,३०,००० ] हैं उतने [ २४,३०,००० ] अपान हैं । १६ । ( यावन्तः अपानाः पञ्चदशकृत्वः तावन्तः व्यानाः १७ ) जितने अपान पन्द्रह बार [ २४,३०,००० × १५ = ३,६४,५०,००० ] हैं उतने [ ३,६४,५०,००० ] व्यान हैं । १७ । ( यावन्तः व्यानाः पञ्चदशकृत्वः तावन्तः समानाः १८ ) जितने व्यान पन्द्रह बार [ ३,६४,५०,००० × १५ = ५४,६७,५०,००० ] हैं, उतने [ ५४,६७,५०,००० ] उतने समान हैं । १८ । ( यावन्तः समानाः पञ्चदश- कृत्वः तावन्तः उदानाः १९ ) जितने समान पन्द्रह बार [ ५४,६७,५०,००० × १५ = ८,२०,१२,५०,००० ] हैं, उतने [ ८,२०,१२,५०,००० ] उदान हैं । १६ । ( यावन्तः उदानाः पञ्चदशकृत्वः तावन्ति एतादीनि २० ) जितने उदान पन्द्रह बार [ ८,२०, १२,५०,००० × १५ = १,२३,०१,८७,५०,००० ] हैं, उतने [ १,२३,०१,८७,५०,००० ] एतादि हैं २० । ( यावन्ति एतादीनि तावन्ति एतर्हीणि २१ ) जितने एतादि हैं उतने

---

शौचे—वन् । स्नाववः । वायुवाहिन्यो नाड्यः ( बन्ध्याः ) बन्ध बन्धने—क्यप्, टाप् । बन्धनानि ( मुहूर्त्ताः ) अञ्चिघृसिभ्यः क्तः ( उ० ३ । ८१ ) हुर्च्छा कौटिल्ये— क्तः । मुडागमः, छलोपः । घटिकाद्वयकालाः । त्रिंशन्मुहूर्तमहोरात्रम् ( पेशशमराः ) पिश अवयवे—घञ् । अत्तिकमिश्रमिचमिदेवि० ( उ० ३ । १३२ ) . पेश + शम शान्तौ आलोचने च—अरप्रत्ययः । रूपसूचका अंशविशेषाः । पेशश् रूपं-णिच् ० ३ । ७ । पेशः एव पेशस् ( एतादीनि ) हसिमृग्रिण्वामिं० ( उ० ३ । ८६ ) इण् गतौ-तन् ।