गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 271, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ११ २३३ दीक्षाभिः एति द्वादशाहम् उपसद्भिः तेन एतौ अग्न्यकौ आप्नोति, अथ यत् द्वादशाहं सुत्याभिः, तेन इदं महत् उक्थ्यम् अवाप्नोति ४ ) फिर जब वह द्वादशाह को दीक्षाओं से पाता है और द्वादशाह को उपसदों से, उससे इन अग्नि और सूर्य [ के बल ] को पाता है, और जब द्वादशाह को सुत्याओं से [ पाता है ], उससे इस बड़े उक्थ्य [ प्रशंसनीय व्यवहार ] को पाता है । ४ । ( ते देवाः इह सामिवासुः तं यज्ञक्रतुम् उप जानीमः यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा, कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत इति ) वे विद्वान् लोग इस पर व्याकुलता में रहने वाले [ हुये ], उस यज्ञ कर्म को हम जान लेवें जो सहस्रसंवत्सर का स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है जो सहस्रसंवत्सर से यज्ञ करे । ( ततः एतं पृष्ठ्यं स्तोमाः भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ५ ) फिर उन्होंने इस पृष्ठ्य षडह द्वादशाह के गति व्यवहार को देखा, वे ही स्तोम, वे ही पृष्ठ्य, वे ही शस्त्र हैं । ५ । ( ते देवाः इह सामित्रासुः तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा, कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत इति ) वे विद्वान् लोग इस व्याकुलता में रहने वाले [ हुये ] उस यज्ञ कर्म को हम जान लेवें जो सहस्रसंवत्सर का स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है जो सहस्रसंवत्सर से यज्ञ करे । ( ततः एतं विश्वजितं पृष्ठ्यं षडहस्य आञ्जस्यम् अपश्यन्, ते हि एव स्तोमाः भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि ६ ) फिर उन्होंने इस विश्वजित् पृष्ठ्य षडह के गति व्यवहार को देखा, वे ही स्तोम, वे ही पृष्ठ और'वे ही शस्त्र हैं । ६ । ( ते देवाः इह सामिवासुः तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा, कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत इति ) वे विद्वान् लोग इस पर व्याकुलता में रहने वाले [ हुये ] उस यज्ञ कर्म को हम जान लेवें जो सहस्रसंवत्सर का स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है जो सहस्रसंवत्सर से यज्ञ करे । ( सः वै एषः विश्वजित् यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा एषः ह प्रजानां प्रजापतिः यत् विश्वजित् इति ब्राह्मणम् ) वह ही यह विश्वजित् है जो सहस्रसंवत्सर का स्थानापन्न है, यही प्रजाओं में प्रजापति है जो विश्वजित् है यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है । ७ ॥ १० ॥ भावार्थः—मनुष्य अपना सामर्थ्य विचार कर कार्य आरम्भ करे ॥ १० ॥ कण्डिका ११ ॥ पुरुषं ह वै नारायणं प्रजापतिरुवाच यजस्व यजस्वेति स होवाच यजस्व यजस्वेत्येवं हात्य मात्रिरयक्षतमे वसवः प्रातःसवनेनागू रुद्रा माध्यन्दिने सवने आदित्यास्तृतीयसवने यज्ञवास्तुत्येव पर्य्यंशिषो यज्ञवास्तुमित्येवमाशिषोऽहं वा व्याहृतिविशेषः (तापश्चित्तम् ) तपस् + चिती संज्ञाने—क्तः । स्वार्थिकोऽण् तपसा ज्ञातम् (आञ्जस्यम् ) अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु—असुन्, अञ्जस्—ष्यञ् । गतिव्यवहारम् ( उपसद्भिः) उपासनायज्ञैः (सुत्याभिः) सोमाभिषवक्रियाभिः ( उक्थ्यम् ) कथनीयम् । स्तुत्यम् ॥