गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 290, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें२५२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २४ कण्डिका २४ ॥ तपस्वी वैश्वानर से श्रद्धा में अङ्गिरा ऋषि की उत्पत्ति और वेदों का यज्ञों तथा ऋत्विजों से सम्बन्ध ॥ ( तपस्वी वैश्वानरः अपत्यम् ईप्सन् तपसा श्रद्धायां रेतः सिषिचे. ततः यज्ञे ऋषेः लोकजित् सोमजम्भाः ऋषिः अङ्गिराः सम्बभूव १ ) तपस्वी [ ऐश्वर्यवान् ] वैश्वानर [ सब के नेता परमेश्वर ] ने संतान की इच्छा करते हुये तप से श्रद्धा [ सत्य धारण करने की शक्ति वा भक्ति ] में बीज सींचा [ सामर्थ्य दिया ], तब यज्ञ [ सत्कर्म ] में उस ऋषि [ सन्मार्गदर्शक परमात्मा ] से लोकों को जीतने वाला, सोम [ अमृत ] का भक्षण कराने हारा ऋषि [ सन्मार्ग दर्शक ] अङ्गिरा [ ज्ञानवान् वेद ] उत्पन्न हुआ । १ । ( यः ऋषेः चतुर्विधस्य यज्ञस्य श्रेयसीं श्रद्धाम् अमुं लोकं जिगाय, यस्मै सोम- बिन्दुयुक्ताः प्रस्रुताः वेदाः सुकृताम् उ लोकं वहन्ति २ ) जिस [ वैश्वानर ] ने ऋषि [ सन्मार्गदर्शक ] चार प्रकार के यज्ञ की अति श्रेष्ठ श्रद्धा को उस लोक [ सर्वत्र प्रसिद्ध स्थान ] से जीता था, और जिस [ वैश्वानर परमेश्वर ] के लिये सोम [ अमृत वा मोक्ष ] के बिन्दु से युक्त प्रसिद्ध वेद [ पुण्यात्माओं को ] सुकर्मियों के ही लोक में पहुंचाते हैं । २ । ( अस्य प्रमुदः मोदमानाः ऋचः उक्थशस्त्रैः ग्रहैः हविर्भिः च चतुरः भागान् वहन्ति । ३ । यजूंषि तावत् कृताकृतैः च औदुम्बर्य्यां सामघोषेण संविष्टुतिभिः स्तोमैः चतुर भागान् वहन्ति, सामानि छन्दसा गीत्या स्तोमेन प्रस्तावेन सह च चतुरः भागान् वहन्ति, ४ ) उस [ वैश्वानर परमात्मा ] की आनन्दों को बढ़ाने वाली ऋचायें [ पदार्थों की गुणसूचक विद्यायें ] उक्थों, शस्त्रों, ग्रहों [ लेने योग्य पदार्थों ] और हवियों [ देने योग्य वस्तुओं, इन चारों ] से चार भागों को पहुंचाती हैं । ३ । यजुर्वेद मन्त्र [ संगतिकरण विद्यायें ] तो किये हुये और न किये हुये [ मन में विचारे हुये ] कर्मों से और उदुम्बर [ गूलर ] की बनी चौकी पर सामवेद [ मोक्षविद्या ] से, और विशेष स्तुतियों सहित स्तोत्रों [ इन चारों ] से चार भागों को पहुँचाते हैं, और सामवेद मन्त्र [ मोक्ष विद्यायें ] छन्द [ आह्लादक कर्म ], गीति [ गान विद्या ], स्तोम और प्रस्ताव के सहित [ इन चारों से ] चार भागों को पहुँचाते हैं । ४ । ( प्रमुदः मोदमानाः अथर्वाण. अङ्गिरसः च प्रायश्चित्तैः भेषजैः संस्तुवन्तः शान्ताः [ सन्तः ] असंस्तु- २४--( श्रद्धायाम् ) श्रत् सत्यं-निघ० ३ । १० । भिद्मिदादिभ्योऽङ् ( पा० ३ । ३ । १०४ ) श्रत्+दधातेः--अङ्, टाप् । श्रद्धा श्रद्धानात्--निरु० ६ । ३० । सत्य- धारणशक्तौ । भक्तौ ( रेतः ) बीजम् । सामर्थ्यम् (तपस्वी ) ऐश्वर्यवान् ( वैश्वा- नरः ) स्वार्थे--अण्, दीर्घश्च । विश्वेषां नरो नेता ( सोमजम्भाः ) गतिकारको- पपदयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च ( उ० ४।२२७ ) सोम+जभि मैथुने जृम्भणे नाशने च--असिः । सोमस्य अमृतस्य जम्भो भक्षणं यस्मात् सः । जम्भो भक्ष्ये दन्ते च ( ऋषेः ) ऋषिदर्शनात्--निरु० २ । ११ । सन्मार्गदर्शकस्य ( ऋषिः ) सन्मार्ग- दर्शकः ( अङ्गिराः ) ज्ञानवान् । वेदः । वेदवेत्ता ( श्रेयसीम् ) अतिप्रशस्ताम् ( जिगाय ) जितवान् ( सोमबिन्दुयुक्ताः ) अमृतबिन्दुयुक्ताः ( वहन्ति )