भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 322, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 322

२८४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १७ ॥ भावार्थ :--विद्वान् लोग उस मनुष्य का आदर करते हैं, जो सोमपान कराकर अपने बड़े बूढ़ों को तृप्त करता है ॥ १६ ॥ कण्डिका १७ ॥ देवा वा ओषधीषु पक्वास्वजिमयुः स इन्द्रो वेदाग्नि॒र्वा वेमाः प्रथम उज्ज्वे- ष्यतीति सोऽब्रवीद्यतरो नौ पूर्वं उज्जयात्ं नौ सहेति ता अग्निरुदजयत्तदिन्द्रो १नूदजयत् स एष ऐन्द्राग्नः सन्नाग्नेन्द्र एका वै तर्हि यवस्य श्रुष्टिरासीदेका व्रीहेरेका माषस्यैका तिलस्य तद्विश्वेदेवा अब्रुवन् वयं वा एतत् प्रथयिष्यामो भागो नोऽस्त्विति तद्भूम एव वैश्वदेवोऽथो प्रथयत येतेनैव पयसि स्याद्वैश्वदेवत्वाय वैश्वदेवं हि पयोऽथेमौ अब्रूतां न वा ऋत आवाभ्यामेवैतद्यूर्यं प्रथयत मयि प्रतिष्ठितमसौ वृष्टद्या पचति नैतदितोऽभ्युज्जेष्यतीति भागो नावस्त्विति ताभ्यां वा एष भागः क्रियत उज्जित्या एवाथो प्रतिष्ठित्यै एव 'यो द्यावापृथिवीयः सौमीर्वा ओषधी सोम ओषधीनामधिराजो यश्च ग्राम्या याश्चारण्यास्तासामेष उद्भागो यच्छ्यामाको यच्छ्यामाकः सौम्यस्तमेव भागिनं कृणुते यत्कृत्वाऽऽग्रयणं नवस्याश्नीयाद् देवानां भागं प्रतिक्लृप्तमद्यात्संवत्सराद्वा एतदधिप्रजायते यदाग्रयणं संवत्सरं वै ब्रह्मा तस्माद् ब्रह्मा पुरस्ताद्धोमसंस्थितहोमेष्वावपेतेकहायनो दक्षिणा स हि संवत्सरस्य प्रतिमा रेत एव ह्येषो प्रजातः प्रजात्यै ॥ १७ ॥ कण्डिका १७ ॥ ओषधियों [ अन्न आदि पदार्थों ] के पकने पर इन्द्र, अग्नि, विश्वे देवा और सोम के लिए चरु के विषय में कथा ॥ ( देवाः वै ओषधीषु पक्वासु अजिमयुः ) प्रसिद्ध है देवता ओषधियों के पकने पर जीमते हैं । ( सः वेद इन्द्रः वा अग्निः वा इमाः प्रथमः उज्जेष्यति इति ) वह [ यजमान ] जाने—कि इन्द्र अथवा अग्नि इन [ ओषधियों ] को पहिले जीतेगा । ( सः अब्रवीत् यतरः नौ पूर्वः उज्जयात् तं नौ सह इति ) वह [ इन्द्र वा अग्नि ] बोला- जो कोई हम दोनों में से पहिले जीते उसको हम दोनों में से [ हे इन्द्र वा अग्नि ] तू सह । ( ताः अग्निः उदजयत् तत् इन्द्रः अनूदजयत् ) उन [ ओषधियों ] को अग्नि ने जीता, उनको इन्द्र ने जीता । ( सः एषः ऐन्द्राग्नः सन् आग्नेन्द्रः ) सो यह [ चरु ] इन्द्र अग्नि का होता हुआ अग्नि और इन्द्र का है । ( तर्हि वै एका श्रुष्टिः यवस्य आसीत्, एका व्रीहेः, एका माषस्य, एका तिलस्य ) तब ही जौ का एक विभाग होता है, एक चावल का, एक उड़द का, एक तिल का । ( तत् विश्वेदेवाः अब्रुवन् वयं वै एतत् प्रथयिष्यामः नः भागः अस्तु इति ) तब विश्वेदेवा बोले—हम ही इस [ यज्ञकर्म ] को १७—( अजिमयुः ) जिमु अदने--लुङ् । जेमन्ति । भक्षयन्ति ( सह ) सहनं कुरु ( श्रुष्टिः ) श्रु गतौ श्रवणे च—क्तिन्, सुडागमश्च । प्रापणीयः । आहुतिः । विभागः । श्रुष्टीति क्षिप्रनामाशु अष्टीति—निरु० ६ । १२ । ( प्रथयि- १. पू० सं० 'नोदजयत' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥