गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १६ ॥ २८३ भावार्थ :—महाकष्ट होने पर भी मनुष्य यज्ञ करता रहे ॥ १५ ॥ विशेष :—इस कण्डिका का मिलान करो—ऐतरेय ब्राह्मण । ७ । ८ ॥ कण्डिका १६ ॥ ऐन्द्राग्नमुत्स्रँमनुसृष्टमालभेत यस्य पिता पितामहः सोमं न पिवेदिन्द्रियेण वा एष वीर्येण व्यृध्यते यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबति, यदैन्द्रं इन्द्र इन्द्रियेणैवैनं तद्वीर्येण समर्द्धयति देवताभिर्वा एष वीर्येण व्यृध्यते यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबति, यदाग्नेयोऽग्निर्वे सर्वा देवताः सर्वाभिरेवैनन्तद् देवताभिः समर्द्धयत्यनुसृष्टो भवत्यनुसृष्ट इव ह्येतस्य सोमपीथो यस्य पिता पितामह सोमं न पिबति तस्मादेष एव तस्या देवतायाः पशूनां समृद्धः ॥ १६ ॥ कण्डिका १६ ॥ जिसके पिता पितामह ने सोमपान नहीं किया, वह सोमयाग करे ॥ ( ऐन्द्राग्नम् अनुसृष्टम् उत्स्रम् आलभेत यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबेत् ) इन्द्र और अग्नि देवता वाले [ विजुली और अग्नि के स्वभाव वाले ], छुटे हुये बैल को वह [ यजमान ] छूये, जिसका पिता और पितामह सोमरस न पीवे । ( इन्द्रियेण वीर्येण वै एषः व्यृध्यते, यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबति ) इन्द्रिय [ ऐश्वर्य ] से और वीर्यं [ वीरत्व ] से निश्चय करके वह नष्ट होता है, जिसका पिता [वा] पितामह सोमरस नहीं पीता है । ( यत् तत् इन्द्रः ऐन्द्रम् एनम् इन्द्रियेण वीर्येण समर्धयति ) क्योंकि उससे इन्द्र [ परमेश्वर ] इन्द्र देवता वाले इस [ यजमान ] को इन्द्रपन और वीरत्व के साथ बढ़ाता है । ( देवताभिः वै एषः वीर्येण व्यृध्यते, यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबति ) देवताओं करके अवश्य यह [ यजमान ] वीर्य से नष्ट किया जाता है जिसका पिता [ वा ] पितामह सोमरस नहीं पीता है । ( यत् तत् अग्निः वै सर्वाः देवताः आग्नेयः एनं सर्वाभिः एव देवताभिः समर्धयति) क्योंकि उससे अग्नि [परमेश्वर] सभी देवताओं रूप हो करके अग्नि देवता वाले इस [ यजमान ] को बढ़ाता है । ( अनुसृष्टः भवति, अनुसृष्टः इव हि एतस्य सोमपीथः यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबति ) वह [ यजमान श्रेष्ठों करके ] छोड़ा गया होता है और उस [ यजमान ] का सोमपान यज्ञ भी [ श्रेष्ठों करके ] छोड़ा गया अवश्य होता है जिसके पिता [ वा ] पितामह [ दादा ] सोमरस नहीं पीता है । ( तस्मात् एषः एव तस्याः देवतायाः पशूनां समृद्धः ) इसलिये यह [ यजमान ] उस देवता के पशुओं [ जीवों ] में समृद्ध होता है ॥ १६ ॥ १६—( उत्स्रम् ) स्फायितञ्चिवञ्चि० ( उ० २ । १३) वस निवासे आच्छादने च—रक् । उत्स्रम् । वृषभम् ( व्यृध्यते ) ताड्यते । छिद्यते ( आग्नेयः ) आग्नेयम् । अग्निदेवताकम् (अनुसृष्टः) निर्मुक्तः (सोमपीथः) निशीथगोपीथावगथाः (उ० २ । ६) सोम + पा पाने—थक् । सोमपानम् ॥