गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 324, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें२८६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १८ ॥ इष्टि ] है, वह [ यज्ञ ] ही संवत्सर की मूर्ति है, वीर्य ही यह [ यज्ञ ] प्रजा की उत्पत्ति के लिये उत्पन्न हुआ है ॥ १७ ॥ भावार्थः-मनुष्य नवीन अन्न से यज्ञ करने से अपना बल वीर्य बढ़ाते हैं ॥ १७ ॥ विशेषः-बल और तेज ही इन्द्र और अग्नि हैं-कण्डिका २२ ॥ कण्डिका १८ ॥ अथ हैतदप्रतिरथमिन्द्रस्य बाहू स्थविरो वृषाणावित्येतेन ह वा इन्द्रोऽसु- रानप्रत्यजयदप्रति ह भवत्येतेन यजमानो भ्रातृव्यं जयति सङ्ग्रामे जुहुयादप्रति ह भवत्येतेन ह वै भरद्वाजः प्रतर्दनं समनह्यत् स राष्ट्ररचभवद्य कामयेत राष्ट्री स्या- दिति तमेतेन सन्नह्येद्राष्ट्री ह भवत्येतेन ह वा इन्द्रो विराजमभ्यजयद्दशैतान्वाह दशाक्षरा विराड् वैराजं वा एतेन यजमानो भ्रातृव्यं वृङ्क्ते तदु हैक एकादशान्- बाहुरेकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् त्रैष्टुभो वज्रो वज्रेणैवैतद्रक्षांस्यपसेधति दक्षिणतो वै देवानां यज्ञं रक्षांस्यजिघांसंस्तान्यप्रतिरथेनापाघ्नत, तस्माद् ब्रह्मा अप्रतिरथं जपेदिति। यद्ब्रह्मा अप्रतिरथं जपेदिति, यज्ञस्याभिजित्यै रक्षसामपहत्यै रक्षसा- मपहत्त्यै ॥ १८ ॥ कण्डिका १८ ॥ अप्रतिरथ नाम सूक्त के प्रयोग की कथा ॥ [ अप्रतिरथ सूक्त, युद्ध यात्रा का राग, अथर्ववेद काण्ड १६ में १३ वां सूक्त १ मन्त्र का है, उसमें युद्ध विद्या का वर्णन है । ] ( अथ ह एतत् अप्रतिरथम् इन्द्रस्य बाहू स्थविरो वृषाणौ इति ) अब यह अप्रतिरथ सूक्त [ युद्ध यात्रा का राग ] है-[ इन्द्रस्य बाहू ‥ ] इन्द्र [ परम ऐश्वर्यवान् सेनापति ] के दोनों भुजायें पुष्ट और वीर्य युक्त हों......अथर्व० १६ । १३ । १ । ( एतेन ह वै इन्द्रः अप्रति असुरान् अजयत् ) इस [ सूक्त के प्रयोग ] से ही इन्द्र ने बेरोक होकर वैरियों को जीता है । ( एतेन यजमानः अप्रति ह भवति भ्रातृव्यं जयति ) इस [ युद्ध राग ] से यजमान बेरोक ही होता है और वैरी को जीतता है । ( सङ्ग्रामे जुहुयात्, अप्रति ह भवति ) वह संग्राम में यज्ञ करे [ सूक्त की शिक्षा के अनुसार युद्ध करे ], वह बेरोक होता है। ( एतेन ह वै भरद्वाजः प्रतर्दनं समनह्यत् स राष्ट्री ( एकहायनः ) एकवर्षीयो यागः ( दक्षिणा ) दक्षिणानामेष्टिः ( प्रतिमा ) मूर्तिः ( प्रजात्यै ) प्रजननाय ॥ १८-( अप्रतिरथम् ) प्रतिपक्षरहितयुद्धयात्रा-इत्येतन्नामकं सूक्तम्-- अथर्व० १६।१३।१ ( इन्द्रस्य ) परमैश्वर्यवतः सेनापतेः ( बाहू ) भुजौ ( स्थविरो ) अजिरशिशिरशिथिल० ( उ० १ । ५३ ) ष्ठा गतिनिवृत्तौ-किरच् वुगागमः । स्थूलौ । पुष्टौ ( वृषाणौ ) वीर्ययुक्तौ ( असुरान् ) राक्षसान् ( अप्रति ) प्रतिपक्षरहितः ( भरद्वाजः ) भरत्-वाजः । भृञ् धारणपोषणयोः-- शतृ + वज गतौ--घञ् । वाजः, अन्नम्--निघ० २ । ७ । बलम्--निघ० २ । ९ ।