गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १३ ३३५ [ मस्तक के सात गोलक ] ( होत्राः अनु ) विषय ग्रहण करने वाली शक्तियों के साथ ( जुहोमि ) मैं ग्रहण करता हूं ॥ ३—( यस्ते द्रप्स स्कन्दति—इत्यादि ) यजुर्वेद ७ । २६ के भाग कुछ भेद से यहां दिये हैं, वह मन्त्र यह है । ( यस्ते द्रप्स स्कन्दति यस्ते अंशुग्रावच्युतो धिषणयो- रुपस्थात् । अध्वर्योर्वा परि वा यः पवित्रात्तन्ते जुहोमि मनसा वषट्कृतँ स्वाहा । देवानामुत्क्रमणमसि ) [ हे ईश्वर ! ] ( यः ते द्रप्सः ) जो तेरा हर्षकारक व्यवहार [ सर्वत्र ] ( स्कन्दति ) व्यापक है, और ( यः ते अंशुः ) जो तेरा विभाग ( धिषणयोः ) प्रकाश और भूमि की ( उपस्थात् ) गोद से ( ग्रावच्युतः ) मेघमण्डल में छूटा हुआ [ व्यापक है ], ( वा वा ) अथवा ( यः ) जो [ विभाग ] ( अध्वर्योः ) यज्ञ करने वाले के ( 'पवित्रात् ) शुद्ध व्यवहार से ( परि ) सब ओर [ व्यापक है ], ( मनसा ) विचार के साथ और ( स्वाहा ) सत्यवाणी के साथ ( वषट्कृतम् ) प्राप्त किये हुये ( तम् ) उस [ विभाग ] को ( ते ) तेरी प्राप्ति के लिये ( जुहोमि ) मैं ग्रहण करता हूं ( देवानाम् उत्क्रमणम् असि ) [ हे परमात्मन् ! ] तू विद्वानों के ऊंचे चढ़ने का साधन है ॥ कण्डिका १३ ॥ ऋषयो वा इन्द्रं प्रत्यक्षं नापश्यन् । तं वसिष्ठ एव प्रत्यक्षमपश्यत् । सोऽबि- भेत्, इतरेभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोचदिति । सोऽब्रवीत्, ब्राह्मणन्ते वक्ष्यामि, यथा त्वत्पुरोहिताः प्रजाः प्रजनि१ष्यन्ते, अथेतरेभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोचदिति । तस्मा एतान् स्तोमभागानुवाच । ततो वसिष्ठपुरोहिताः प्रजाः प्रा१जायन्त । स्तोमो वा एतेषां भागः, तत् स्तोमभागानां स्तोमभाग२त्वम् । रश्मिरसि क्षयाय त्वेति, क्षयो वै देवाः देवेभ्य एव* यज्ञं प्राह । प्रेतिरसि धर्मणे त्वेति, धर्मो मनुष्याः, मनुष्येभ्य एव यज्ञं प्राह । अनितिरसि सन्धिरसि प्रतिधिरसीति, त्रयो वै लोकाः लोकेष्वेव यज्ञं प्रतिष्ठापयति । विष्टम्भोऽसीति, वृष्टिमेवावरुन्धे । प्रावोस्यत्नांर्छ- सीति, मिथुनमेव करोति । उशिगसि प्रकेतोऽसि सुदितिरसीति, अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या वाग् द्वात्रिंशी स्वरस्त्रयस्त्रिंशस्त्रयस्त्रिंशत् देवा देवेभ्य एव यज्ञं प्राह । ओजोऽसि पितृभ्यस्त्वेति बलमेव तत् पितॄननुसन्तनोति । तन्तुरसि प्रजाभ्यस्त्वेति, प्रजा एव पशूननुसन्तनोति । रेवदस्योषधीभ्यस्त्वेति, ओषधीष्वेव यज्ञं प्रतिष्ठापयति । पृतनाषाडसि पशुभ्यस्त्वेति, प्रजा एव पशूननुसन्तनोति । अभिजिदसीति, वज्रो वै षोडशी व्यावृत्तोऽसौ वज्रः, तस्मादेषोऽन्येर्व्यावृत्तः । नाभुरसीति, प्रजापतिर्वँ सप्तदशः, प्रजापतिमेवावरुन्धे ।। १३ ।। १ पू. सं. "प्रजनयिष्यन्ते, प्रजायन्त" इति पाठः ॥ २. पुष्पाङ्कितः पाठः पूर्वसंस्करणे चतुर्दश्यां कण्डिकायां स्थापितः आसीत् । अर्थसंगत्याऽस्माभिरत्र स्थाप्यते, जर्मनसंस्करणेऽप्यत्रैवायं पाठः ॥ सम्पा० ॥