भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 398, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 398

३६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २४ ॥ (तस्मात् विचक्षणवतीं चनसिनवतीं वाचं भाषन्ते ) इसलिये विचक्षणवती [विविधदर्शी शब्द वाली] और चनसितवती [पूजनीय शब्द वाली] वाणी वे बोलते हैं। (एषां ह एव सत्यो- तरा वाक् उदिता भवति ) इन [ ब्रह्मवादियों ] की ही सत्यपूर्ण वाणी कही हुई होती है ॥ २३ ॥ भावार्थ :—एक सत्यवादी आप्त पुरुष की बात में लोगों की श्रद्धा बढ़ती है और बहुत से मिथ्यावादियों की श्रद्धा घटती है, इसलिए मनुष्यों को सदा सत्य बोलना चाहिए ॥ २३॥ विशेषः १—इस कण्डिका को गो० पू० ३ । १६ । और ऐ० ब्रा० १ । ६ से मिलाओ ॥ विशेषः २—(अन्दिराक्) शब्द के स्थान पर (अद्राक्) पद ऐतरेय ब्राह्मण में शुद्ध किया है ॥ कण्डिका २४ ॥ सवृतयज्ञो वा एषः, यद्दर्शपूर्णमासौ। कस्य वाव देवा यज्ञमागच्छन्ति, कस्य वा न, बहूनां वा एतत् यजमानानां सामान्यमहः। तस्मात् पूर्वेद्युर्देवताः परिगृह्णीयात्। यो ह वै पूर्वेद्युर्देवताः परिगृह्णाति, तस्य श्वोभूते यज्ञमागच्छन्ति । तस्माद्विहव्यस्य चतस्र ऋचो जपेत्। यज्ञविदो हि मन्यन्ते, सोम एव सवृत इति, यज्ञो यज्ञेन सवृतः ॥ २४ ॥ इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणोत्तरभागे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः । कण्डिका २४ ॥ दर्शपूर्णमास यज्ञ में देवताओं को एक दिन पहिले निमन्त्रण करे ॥ ( सवृतयज्ञः वै एषः, यत् दर्शपूर्णमासौ ) बहुतों से एक साथ स्वीकार किया हुआ यज्ञ ही यह होता है जो दर्शपूर्णमास [ अमावस और पूर्णमासी के यज्ञ ] हैं। (देवाः कस्य वाव यज्ञम् आगच्छन्ति, कस्य वा न, बहूनां यजमानानाम् वा एतत् सामान्यम् अहः ) देवता [ विद्वान् लोग ] किसी के ही यज्ञ में आते हैं और किसी के नहीं, बहुत से यजमानों का यह सामान्य दिन है। ( तस्मात् पूर्वेद्युः देवताः परिगृह्णीयात् ) इसलिये पहिले तीन देवताओं को स्वीकार करे। ( यः ह वै पूर्वेद्युः देवताः परिगृह्णाति, श्वोभूते तस्य यज्ञम् आगच्छन्ति ) जो [ यजमान ] पहिले दिन विद्वानों को स्वीकार करता है, दूसरे दिन होते उसके यज्ञ में वे आते हैं। ( तस्मात् विहव्यस्य चतस्रः ऋचः जपेत् ) इसलिये विहव्य [ विविध देने योग्य हवि ] की चार ऋचाओं को [ ?? ] वह जपे । ( यज्ञविदः हि मन्यन्ते, सोमः एव सवृतः इति. यज्ञः यज्ञेन सवृतः ) क्योंकि यज्ञ २४—(सवृतयज्ञः ) बहुभिः समानस्वीकृतयज्ञः ( देवाः ) विद्वांसः ( पूर्वेद्युः ) पूर्वस्मिन् दिने ( परिगृह्णीयात् ) स्वीकुर्यात् ( श्वोभूते ) आगामि- दिने वर्तमाने ( विहव्यस्य ) विविधदातव्यस्य हविषः ( सवृतः ) बहुभिः समा- नस्वीकृतः ॥