भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 420, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 420

३८२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ११ ( तद् अपि एषा अभ्यनूक्ता—यद् गायत्रे अधि गायत्रम् आहितम् इति ) इससे ही यह बहुत अनुकूल ऋचा कही गयी है—यद् गायत्रे अधि गायत्रम् आहितम्, इत्यादि—अथर्व० ६ । १० । १ ॥ १० ॥ भावार्थ :—मनुष्यों को यथोचित वाक्यों द्वारा पदार्थों के गुणों के यथावत् ज्ञान और उपयोग से परमेश्वर की भक्ति के साथ आनन्द भोगना चाहिये ॥ १० ॥ विशेष: १—इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ३ । १२ से मिलाओ ॥ विशेष: २—(छन्दसि) के स्थान पर ( छन्दश्छन्दसि) और (उभयः) के स्थान पर ( उभयतः) ऐ० ब्रा० और इसी कण्डिका के दूसरे स्थल से शुद्ध किया है ॥ विशेष: ३—( यद्गायत्रे अधि...... ) यह मन्त्र अर्थ सहित लिखा जाता है ॥ यद् गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभं वा त्रैष्टुभाग्निरतक्षत । यद् वा जगज्ज- गत्याहितं पदं य इत् तद् विदुस्ते अमृतत्वमानशुः—अथर्व० ६ । १० । १, ऋग्० १ । १६४ । २३ ॥ (यत्) क्योंकि (गायत्रम्) गायत्र [स्तुति करने वालों का रक्षक ब्रह्म] (गायत्रे) गायत्र [स्तुति योग्य गुण] में (अधि) ऐश्वर्य के साथ (आहितम्) स्थापित है, (वा) और (त्रैष्टुभम्) त्रैष्टुभ [तीन सत्त्व, रज और तम के बन्धन वाले जगत्] को (त्रैष्टुभात्) त्रैष्टुभ [तीन कर्म, उपासना और ज्ञान से पूजित ब्रह्म] से (निरतक्षत) उन्होंने [ऋषियों ने] पृथक् किया है। (वा) और (यत्) क्योंकि (जगत्) जगत् [जानने योग्य] (पदम्) पद [पाने योग्य मोक्ष पद] (जगति) जगत् [संसार] के भीतर (आहितम्) स्थापित है, (ये इत्) जो ही [पुरुष] (तत्) उस [ब्रह्म] को (विदुः) जानते हैं, (ते) उन्होंने (अमृतत्वम्) अमरपन (आनशुः) पाया है ॥ कण्डिका ११ ॥ अथैतन्नानाच्छन्दां-यन्तरेण गर्त्ता इव । अथैते श्रविष्ठे बलिष्ठे नान्तरे देवते१ ताभ्यां प्रतिपद्यते, तद्गर्तं कन्दं रोहस्य रूपं स्वं२ग्यँ तदनवा३नं सङ्क्रामेत् । अमृतं वै प्रणवः, अमृतेनैव तत् मृत्युं तरति । तद्यथा मन्त्रेण वा वंशेन वा गर्तं सङ्क्रामेत्, एवं तत् प्रणवेनोपसन्तनोति । ब्रह्म ह वै प्रणवः, ब्रह्मणैवास्मै तद् ब्रह्मोपसन्तनोति । शुद्धः प्रणवः स्यात् प्रजाकामानां मकारान्तः । प्रतिष्ठाकामानां मकारान्तः प्रणवः स्यादिति हैक आहुः । शुद्ध इति त्वेव स्थितो मीमांसितः प्रणवः । अथात इह शुद्ध इह पूर्ण इति, शुद्धः प्रणवः स्याच्छस्त्रानुवचनयोर्मध्य इति, ह स्माह कौषीतकिः । तथा संहितं भवति पुरस्तात् पश्चाच्च (शंशिसाव) आवां शंसाव स्तवाव (अभ्यनूक्ता) अभितः आनुकूल्येनोक्ता कथिता (यत्) यस्मात् कारणात् (गायत्रे) अमिनक्षियजि० (उ० ३ । १०५) गै गाने—अत्रन् युक् च । गायत्रं गायतेः स्तुतिकर्मणः—निरु० १ । ८ । स्तुत्ये गुणे (अधि) ऐश्वर्ये (गायत्रम्) गै गाने--शत् + त्रैङ् पालने--कः, तलोपः । गायतां रक्षकं ब्रह्म (आहितम्) धृतम् ॥ १. पू. सं. 'णवते' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'स्वर्गम्' इति पाठः ॥ ३. पू. सं. 'तदनु वा न' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥