भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 423, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 423

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३। क० १२ ३८५ स्थितिः) पाद पाद करके ही इन दोनों [ त्रिष्टुप् और जगती ] का कथन होवे-यह मर्यादा है ॥ ११ ॥ भावार्थः—प्रणव वा ओम् सर्वनियन्ता और सर्वरक्षक है। जहाँ जहां मन्त्र में अवसान अर्थात् विराम किया जावे, वहाँ ओम् शब्द बोला जावे ॥ ११ ॥ विशेषः—इस कण्डिका का अर्थ और अधिक विचारणीय है। प्रणव वा ओम् के लिये माण्डूक्योपनिषद् और यही गो० ब्रा० पू० १। १६–२८ देखो ॥ कण्डिका १२ ॥ अथात एकाहस्य प्रातःसवनम् । प्रजापतिं ह वै यज्ञं तन्वानं बहिष्पवमान एव मृत्युः मृत्युपाशेन प्रत्युपाक्रामत् । स आग्नेय्या गायत्र्याज्यं प्रत्यपद्यत । मृत्युर्वाव तं पश्यत् प्रजापतिं पर्य्यक्रामत् । तं साम्राज्येष्ठ सीदत् । स वायव्या प्रउगं प्रत्यपद्यत । मृत्युर्वाव तं पश्यत् प्रजापतिं पर्य्यक्रामत् । तं माध्यन्दिने पवमानेऽसीदत् । स ऐन्द्र्या त्रिष्टुभा मरुत्वतीयं प्रत्यपद्यत । मृत्युर्वाव तं पश्यत् प्रजापतिं पर्य्यक्रामत् । स तेनैव द्रविणे पूर्वो निष्केवल्यस्य स्तोत्रियमासीदत्, तमस्तृणोत् । तस्मादु य एव पूर्वमासीदति, स तत् स्तृणुते । विद्वान् मृत्युरनवका- शमपादद्रवत्, अश्रंष्ठसत, इतरो निष्केवल्यम् । तस्मादेकमेवोक्थं होता मरुत्वतीयेन प्रतिपद्यते । निष्केवल्यमेवात्र हि प्रजापतिं मृत्युर्व्यजहात् ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ एकाह यज्ञ के प्रातःसवन में प्रजापति मृत्यु को स्तोत्रों द्वारा भगाता है ॥ ( अथ अतः एकाहस्य प्रातःसवनम् ) अब यहां एकाह [ एक दिन वाले ] यज्ञ का प्रातःसवनं [ कहा जाता है ] । ( यज्ञं तन्वानं प्रजापतिं ह वै बहिष्पवमाने एव मृत्युःमृत्युपाशेन प्रत्युपाक्रामत ) यज्ञ फैलाते हुये प्रजापति पर वहिष्पवमान स्तोत्र [ जैसे—उपास्मै गायता नरः......साम उ० १। १। तृच १-३ वा ६ मन्त्र ] पर ही मृत्यु [ विघ्न ] ने मृत्युपाश से धावा किया। ( सः आग्नेय्या गायत्र्या आज्यं प्रत्यपद्यत ) उस [ प्रजापति ] ने आग्नेयी गायत्री से [ अग्नि देवता वाले गायत्री छन्द से, जैसे—अग्निं दूतं वृणीमहे......ऋग्० १। १२। १-१२, अथवा—समिधाग्निं दुवस्यत...... यजु० ३। १-३ ] आज्य [ उस गायत्री छन्द से घृत, इस नाम वाले स्तोत्र ] को आरम्भ किया। ( मृत्युः वाव तं प्रजापतिं पश्यत् पर्य्यक्रामत् ) मृत्यु ने उस प्रजापति को देखा और [ उस पर ] धावा किया। ( तं साम्राज्येष्ठ सीदत् ) उस [ प्रजापति ] को साम्राज्येष्ठ कथनीयम् । कथनम् ( पच्छः ) पद्-शः । पादशः । पादेन पादेन ( स्थितिः ) मर्यादा ॥ १२—( तन्वानम् ) विस्तारयन्तम् ( बहिष्पवमाने ) एतन्नामके स्तोत्रे ( प्रत्युपाक्रामत ) प्रातिकूल्येन आक्रान्तवान् ( आज्यम् ) एतन्नामकं स्तोत्रम् (पश्यत्) अपश्यत् (पर्य्यक्रामत् ) आक्रान्तवान् ( साम्राज्येष्ठ ) सामज्येष्ठे । एतन्नामके स्तोत्रे ( सीदत् ) असीदत् । प्राप्नोत् ( प्रउगम् ) प्र+युजिर् योगे—अच्, पृषोदरादिरूपम् । २५