भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 46, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 46

८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ४ ॥ ( नहि इति ) नहीं [ जाना है ] ( अथ अर्वाङ् ) अब सामने ( एनम् ) इस [ पुरुष ] को ( एतासु एव ) इन ही ( अप्सु ) जलों [ भाप समान व्यापक तन्मात्राओं ] में ( अन्विच्छ इति ) खोज । ( तत् यत् ) वह जो ( अब्रवीत् ) उस [ वाणी ] ने कहा— ( अथ अर्वाङ् एनम् एतासु एव अप्सु अन्विच्छ इति ) अब सामने इस [ पुरुष ] को इन्हीं जलों [ भाप समान व्यापक तन्मात्राओं ] में खोज—( तत् अथर्वा अभवत् ) वह अथर्वा [ निश्चल परमात्मा ] हुआ [ अर्थात् अथर्वा पद अथ और अर्वाङ् से बना है ] । ( तत् अथर्वणः अथर्वत्वम् ) वह अथर्वा का अथर्वपन है [ फिर सामने होना है ] । ( यथा एव ब्रह्मणः लोमानि ) जैसे ही ब्रह्म के रोम, ( यथा अङ्गानि ) जैसे अङ्ग [ हाथ पैर आदि ] थे और ( यथा प्राणः ) जैसा प्राण था ( एवम् एव ) वैसा ही ( अस्य तस्य एतस्य ) इस बहुत प्रसिद्ध ( भगवतः ) भगवान् [ ऐश्वर्यवान् ] ( अथर्वणः ऋषेः ) अथर्वा ऋषि का ( ह ) भी ( वै ) निश्चय करके ( सर्वः आत्मा ) सब आत्मा [ शरीर ] ( सम् अभवत् ) उत्पन्न हुआ । ( तम् अथर्वाणं ब्रह्म अब्रवीत् ) उस अथर्वा से ब्रह्म बोला । ( प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्व इति ) प्रजापति की प्रजाओं [ जीव जन्तु आदि पदार्थों ] को उत्पन्न करके पाल । ( तत् यत् अब्रवीत् ) वह जो उस [ ब्रह्म ] ने कहा — ( प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्व इति ) प्रजापति की प्रजाओं को उत्पन्न करके पाल— ( तस्मात् प्रजापतिः अभवत् ) उससे वह प्रजापति हुआ, ( तत् प्रजापतेः प्रजापतित्वम् ) वह प्रजापति का प्रजापतित्व है । ( अथर्वा वै प्रजापतिः ) अथर्वा ही प्रजापति है । ( प्रजापतिः इव वै ) प्रजापति के समान ही ( सः सर्वेषु लोकेषु भाति ) वह पुरुष सब लोकों में चमकता है, ( यः एवं वेद ) जो ऐसा विद्वान् है ॥ ४ ॥ भावार्थः ऋषि लोग ज्ञानशक्ति से पवन द्वारा सब दिशाओं में ब्रह्म को खोजने लगे, अन्त में ब्रह्म को सब परमाणुओं में सर्वथा व्यापक पाया । ब्रह्म के ही नाम यहाँ भृगु, अथर्वा और प्रजापति हैं ॥ ४ ॥ पवन ( पवमानः ) पूञ् पवने-शानच्, मुक् च । हे शोधकं पवन ( वात ) हसिमृग्रिण्वभ्यिः० ( उ० ३ । ८६ ) वा गतिगन्धनयोः-तन् । हे सेवनीय पवन ( अर्वाङ् ) स्नामदिपद्यति० ( उ० ४ । ११३ ) ऋ गतौ--वनिप्, इति अर्वन् । ऋत्विग्- दधृग्० ( पा० ३ । २ । ५९ ) अर्वन् + अञ्चु गतिपूजनयोः—क्विन्, अर्वन्तम् अञ्चतीति । अभिमुखः । ( अथर्वा ) अथर्वाणोऽथन् १वन्तस्थर्वतिश्चरतिकर्मा तत्प्रतिषेधः- निरु० ११ । १८ । स्नामदिपद्यति० ( उ० ४ । ११३ ) अ + थर्वं चरणे = गतौ- वनिप् । यद्वा अथ + ऋ गतौ—वनिप्, अत्र तु अथ + अर्वाङ् । निश्चलः । मङ्गल- शीलः । आनन्तर्येण समीपः । परमात्मा । वेदः । वेदज्ञाता पुरुषः । ( ऋषेः ) इगुपधात् कित् ( उ० ४ । १२० ) ऋषी गतौ-इन् कित् । ऋषिर्दर्शनात् - निरु० २ । ११ । दर्शकस्य । दर्शनीयस्य ( आत्मा ) सातिभ्यां मनिन्मनिणौ ( उ० ४ । १५३ ) अत सातत्यगमने - मनिण् । स्वरूपम् । देहः । जीवः । ब्रह्म ॥ १. अथर्वणवन्तः यह समीचीन पाठान्तर है ।