भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 460, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 460

४२२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ६ ॥ भावार्थः—मनुष्य विचार पूर्वक उत्तम सन्तान उत्पन्न करके वयोवृद्ध और विद्यावृद्ध पितरों को सेवा से तृप्त करे ॥ ५ ॥ विशेष :—इस कण्डिका को मिलाओ, ऐ० ब्रा० ६ । ३ अन्तिम भाग ॥ कण्डिका ६ ॥ अथ शाकलां जुह्वति । तद्यथाहिर्जीर्णायास्त्वचो निर्मुच्येत इषीका वा मुञ्जात्, एवं हैवँते सर्वस्मात्पाप्मनः सम्प्रमुच्यन्ते, ये शाकलां जुह्वति । द्रोणक- लशे धाना भवन्ति, तासां हस्तैरादधति । पशवो वै धानाः, ता आहवनीयस्य भस्मान्ते निर्वपन्ति । योनिर्वै पशूनामाहवनीयः, स्व एवैनां१स्तद्गोष्ठे निरपक्रमे निदधति । अथ स व्यावृतोऽप्सु सोमानाप्याययन्ति, तान् ह अन्तर्वेद्यां साद- यन्ति, तद्धि सोमस्यायतनम् । चात्वालादपरेणऽध्वर्य्युश्चमसानद्भिः पूरयित्वो- दीचः प्रणिधाय हरितानि तृणानि व्यवदधाति । यदा वा आपश्चौषधयश्च सङ्ग- च्छन्ते, अथ कृतस्नः सोमः सम्पद्यते । ता वैष्णव्यर्चा निनयन्ति । यज्ञो वै विष्णुः, यज्ञमेवैनमन्ततः प्रतिष्ठापयति । अथ यद्वृक्षः प्रतिनिधिं कुर्वन्ति, मानुषेणैवैर्न तद्वृक्षेण दैवं भक्षमन्तर्दधति ॥ ६ ॥ कण्डिका ६ ॥ तृतीय सवन में शाकला इष्टि ॥ ( अथ शाकलां जुह्वति ) फिर शाकला [ शक्ति वाली इष्टि ] को वे [ याजक ] करते हैं । ( तत् यथा अहिः जीर्णायाः त्वचः वा इषीका मुञ्जात् निर्मुच्येत, एवं ह एव एते सर्वस्मात् पाप्मनः सम्प्रमुच्यन्ते, ये शाकलां जुह्वति ) सो जैसे सांप पुरानी केंचूरी से अथवा सरकण्डा मुंज [ के छिलका ] से छूट जाता है, ऐसे ही वे लोग सब पाप से सर्वथा छूट जाते हैं, जो शाकला [ शक्ति वाली इष्टि ] को करते हैं । ( द्रोण- कलशे धानाः भवन्ति, तासां हस्तैः आदधति ) द्रोण कलश [ काठ के घड़े ] में भुंजे जौ होते हैं, उनको हाथों से लेकर वे धरते हैं । ( पशवः वै धानाः, ताः आहवनीयस्य भस्मान्ते निर्वपन्ति ) पशुओं [ के समान ] ही भुंजे जौ हैं, उनको आहवनीय [ अग्नि ] के भस्म निकलने पर वे छोड़ते हैं । ( पशूनां योनिः वै आहवनीयः, स्वे निरपक्रमे गोष्ठे विचारो वा ( प्रजनयिष्णुः ) णेश्छन्दसि ( पा० ३ । २ । १३७ ) प्रजनयतेः- इष्णुच् प्रजनयिता । जनकः ( प्रजायै ) सन्तानोत्पत्तये ॥ ६-( शाकलाम् ) शकिशम्योर्नित् ( उ० १ । ११२ ) शकॢ शक्तौ--कल- प्रत्ययो नित्, शकल--अण्, टाप् । शकलेन सामर्थ्येन युक्ताम् इष्टिम् ( अहिः ) सर्पः ( इषीका ) ईषेः किद्वह्रस्वश्च ( उ० ४ । २१ ) ईष गतौ-ईकन्, टाप्, ह्रस्वश्च । मुञ्जशलाका ( पाप्मनः ) पापात् ( द्रोणकलशे ) द्रोणं द्रुममयम्- निरु० ५ । २६ । काष्ठमये कलशे ( धानाः ) धापॄवस्यज्यतिभ्यो नः ( उ० ३ । ६ ) १. पू. सं० 'एनन्' इति पाठः '॥ सम्पा० ॥