भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 461, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 461

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ७ ॥ ४२३ एव एनान् तत् निदधति ) पशुओं के घर [ के समान ] ही आहवनीय अग्नि है, भागने के मार्ग रहित अपनी गोशाला में इन [ पशुओं ] को तब वे बाँधते हैं। ( अथ सः [ ते ] व्यावृतः अप्सु सोमान् आप्याययन्ति, तान् ह अन्तर्वेद्यां सादयन्ति, तत् हि सोमस्य आयतनम् ) फिर वे लोग निवृत्त होकर जल में सोमों [ ओषधियों ] को बढ़ाते हैं, और उनको भीतर की वेदी पर रखते हैं, वह ही सोम का घर है । ( अध्वर्युः चात्वा- लात् अपरेण चमसान् अद्भभः पूरयित्वा उदीचः प्रणिधाय हरितानि तृणानि व्यवद- धति ) अध्वर्यु चात्वाल [ यज्ञकुण्ड ] से दूसरे [ ऋत्विज् ] के साथ पात्रों को जल से भरवा कर उत्तर वाले स्थान में रख कर हरी घासों को बीच में रखता है। ( यदा वै आपः च ओषधयः च सङ्गच्छन्ते, अथ कृत्स्नः सोमः सम्पद्यते ) जब ही जल और ओषधियाँ मिल जाते हैं, तब सब सोम [ओषधियों का रस] प्राप्त होता है। ( ताः वैष्णव्या ऋचा निनयन्ति ) उस [ जल ] को विष्णु देवता वाली ऋचा से नितार देते हैं । ( यज्ञः वै विष्णुः, यज्ञम् एव एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति ) यज्ञ ही विष्णु [व्यापक पदार्थ ] है, यज्ञ को ही इस [ सोमरस ] में अन्त में वह स्थापित करता है। ( अथ यत् भक्षः प्रतिनिधिं कुर्वन्ति, मानुषेण एव भक्षेण तत् एनं दैवं भक्षम् अन्तर्दधति ) फिर जब भोजन को प्रतिनिधि [ सोम का स्थानी ] वे करते हैं, मनुष्यों के योग्य भोजन के साथ ही तब इस दिव्य भोजन [ सोम ] को भीतर धरते हैं ॥ ६ ॥ भावार्थः—जो मनुष्य अपनी शक्ति को काम में लातें हैं, वे ही कष्टों को हटाकर सोम रस [ अमृत रस वा तत्त्व रस ] पाते हैं ॥ ६ ॥ कण्डिका ७ ॥ पूर्तिर्वा एषोऽमुष्मिँल्लोकेऽध्वर्युश्च यजमानश्चाभिवहति, तद्यदेनं दध्नानभि- हुत्यावभृथमुपहरेयुः। यथा कुणपं वाति, एवमेवैनं तत् करोति। अथ यदेनं दध्नानभिहुत्यावभृथमुपहरन्ति, सर्वमेवैनं सयोनि सन्तनुते, समृद्धिं सम्भरन्ति । अभूद्देवः सविता वन्द्योनु¹ न इति जुहोति, सर्वमेवैनं सपर्वाणं सम्भरन्ति² । तिसृ- भिस्त्रिवृद्भिर्यज्ञो द्रप्सवतीभिरभिजुहोति, सर्वमेवैनं सर्वाङ्गं सम्भरति । सौमी- भिरभिजुहोति, सर्वमेवैनं सात्मानं संभरति। पञ्चभिरभिजुहोति, पाङ्क्तो यज्ञः। यज्ञमेवावरुन्धे । पाङ्क्तः पुरुषः, पुरुषमेवाप्नोति । पांङ्क्ताः पशवः, पशुष्वेव प्रति- तिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः य एवं वेद ॥ ७ ॥ दधातेः—तः, टाप् । भृष्टयवाः ( योनिः ) गृहम्—निघ० ३ । ४ । ( निरपक्रमे ) पलायनमार्गरहिते ( व्यावृतः ) निवृत्तः ( सादयन्ति ) स्थापयन्ति ( चात्वालात् ) यज्ञकुण्डात् ( चमसान् ) पात्राणि (व्यवदधति) दध धारणे—लट् । व्यवधानेन स्थाप- यति ( वैष्णव्या ) विष्णुदेवताकया ( भक्षः ) भक्ष अदने—घञ् । भक्षणीयं पदार्थम् ( प्रतिनिधिम् ) प्रतिरूपं स्थानिनम् ( मानुषेण ) मनुष्ययोग्येन ॥ १. पू सं. “नू” इति पाठः ॥ २. 'सम्भरति' इति पाठोऽत्र समुचितः ॥सम्पा०॥