गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

है । ( एहि उ षु ब्रवाणि ते, अग्निरगामि भारतः-इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रिया- नुरूपौ ) एहि उ षु ब्रवाणि ते......२--आ अग्निः अगामि भारतः......३-यह दो मन्त्र मैत्रावरुण के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं । ( चर्षणीधृत मघवानम् उक्थ्यम्......इति उक्थमुखम् ) चर्षणीधृतं मघवानम् उक्थ्यम्......४-यह मन्त्र [ मैत्रावरुण का ] उक्थ- मुख है । ( तस्य उपरिष्टात् ब्राह्मणम् ) उसके उपरान्त ब्राह्मण है । ( अस्तभ्नाद् द्याम् असुरः विश्ववेदाः, इति वारुणं सांशंसिकम् ) अस्तभ्नाद् द्याम् असुरः विश्ववेदाः ..... ५-यह मन्त्र वरुण देवता वाला सांशंसिक [ यथार्थ प्रशंसायुक्त उक्थ ] है । ( अहं च इति वरुणः अब्रवीत् देवतयोः संशंस्याय अनतिशंस्याय ) और मैं-यह वरुण ने कहा [ क० ११ ], वह दो देवताओं की यथार्थ प्रशंसा के लिये है जो अत्युक्ति बिना प्रशंसा हो । ( इन्द्रावरुणा युवम् अध्वराय नः..... इति ऐन्द्रावारुणे पर्य्यासः ) इन्द्रावरुणा युवम् अध्वराय नः......६-यह मन्त्र इन्द्र और वरुण वाले [ उक्थं ] में पर्य्यास [ अन्त ] है । ( अस्य ऐन्द्रावारुणम् एतत् नित्यम् उक्थम् ) इस [मैत्रावरुण ऋत्विज् ] का इन्द्र और वरुण देवता वाला यह नित्य उक्थ है । ( तत् एतत् स्वस्मिन् आयतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति ) सो यह [ उक्थ ] अपने स्थान में और अपनी प्रतिष्ठा में [ यजमान को ] स्थापित करता है । ( एताः देवताः द्वन्द्वं वै भूत्वा विजित्यै एव व्यजयन्त ) इन देवताओं ने दो दो होकर विजय के लिये ही विजय पाया है । ( अथो द्वन्द्वस्य एव मिथुनस्य प्रजात्यै सा एकपादिनी भवति ) फिर दो दो [ देवता ] वाले ही मिथुन [ ज्ञान वा जोड़ ] की उत्पत्ति के लिए वह [ स्तुति वा ऋचा ] एक पाद वाली होती है । ( एकपादिन्या होता परिदधाति ) एक पाद वाली [ ऋचा ] से होता परि- धानीया इष्टि करता है । ( यत्र होतुः होत्रकाणा युञ्जन्ति, तत् समृद्धम् ) जहाँ होता के होत्रक लोगों [ सहायक ऋत्विजों ] का वे योग करते हैं, वह समृद्ध [ सफल ] होता है । ( तत् वै खलु-आ वां राजानौ अध्वरे ववृत्याम् इति ) वह ही यह मन्त्र है--आ वां राजानौ अध्वरे ववृत्याम्......७-( एवम् एव केवलपर्यासं कुर्यात् ) इस प्रकार से

इहि ) आगच्छ ( ब्रवाणि ) कथयानि ( ते ) तुभ्यम् ( आ ) समन्तात् ( अग्निः ) अग्निरिव तेजस्वी पुरुषः ( अगामि ) गम्यते ( भारतः ) भृमृदृशियजि० ( उ० ३ । ११७ ) भृञ् भरणे-अतच् । प्रज्ञादिभ्यश्च ( पा० ५ । ४ । ३८ ) स्वार्थे--अण् । भारताः, ऋत्विजः-निघ० ३ । १८ । भर्ता । पोषकः ( चर्षणीधृतम् ) मनुष्याणां धर्तारम् ( मघवानम् ) बहुधनयुक्तम् ( उक्थ्यम् ) प्रशंसनीयम् ( अस्तभ्नात् ) स्थापितवान् ( द्याम्) सूर्यलोकम् (असुरः) असुरिति प्रज्ञानाम-निरु० १० । ३४ । रो मत्वर्थीयः । प्रज्ञावान् (विश्ववेदाः) वेदो धनम्-निघ० २ । १० । सर्वधनः (सांशं- सिकम् ) संशंस-ठक् । सम्यक् प्रशंसायुक्तमुक्थ्यम् (संशंसाय ) प्रशंसानाय ( अनति- शंसाय ) अत्युक्तिरहिताय प्रशंसानाय । यथावत्-प्रशंसनाय ( द्वन्द्वन् ) द्वन्द्वं रहस्यमर्यादावचन० ( पा० ८ । १ । १५ ) द्वि द्वि. पूर्वपदस्य इकारस्य अम्, उत्तरस्य इकारस्य अत्वम् । द्वे द्वे (मिथुनम्) मिथु वधे मेधायां च-उनन् । ज्ञानम् । युगलम् ( एकपादिनी ) एकपादयुक्ता ऋक् ( परिदधाति ) परिधानीयां यजति ( वाम् )