भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 475, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 475

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १५ ४३७ इन्द्र और विष्णु [ मन और कान ] देवता वाला उक्थ होता है । (द्वे ऐन्द्रं च वारुणं च संशस्यं स्तः, एकम् ऐन्द्रावारुणं भवति ) [ इस लिये ] इन्द्र और वरुण [ मन और प्राण] देवता वाले [ स्तोत्र ] स्तुति योग्य हैं, एक इन्द्र और वरुण देवता वाला उक्थ होता है, (द्वे ऐन्द्रं च बार्हस्पत्यं च संशस्यं स्तः, एकम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं भवति ) दो इन्द्र और बृहस्पति [ मन और आंख ] देवता वाले [ स्तोत्र ] स्तुति योग्य हैं, एक इन्द्र और बृहस्पति [ मन और आंख ] देवता वाला [ उक्थ ] होता है, ( द्वे ऐन्द्रं च वैष्णवं च संशस्यं स्तः, एकम् ऐन्द्रावैष्णवं भवति ) दो इन्द्र और विष्णु [ मन और कान ] देवता वाले [ स्तोत्र ] स्तुति योग्य हैं, एक इन्द्र और विष्णु [ मन और कान ] देवता वाला [ उक्थ ] होता है । ( द्वे द्वे उक्थमुखे भवतः, तत् यत् द्वे द्वे ) दो उक्थमुख [ उक्थ के आरम्भ के स्तोत्र ] होते हैं, इस लिये जो दो हैं, [ वे ] दो [ देवता] हैं ॥१४॥ भावार्थः—कण्डिका ११ का विशेष वर्णन है ॥ १४ ॥ विशेषः—मिलाओ कण्डिका ११ ॥ कण्डिका १५ ॥ अथ यदैन्द्रावारुणं मैत्रावरुणस्योक्थं भवति । इन्द्रावरुणा सुतपामिमं सुतं सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रताविदृचाऽभ्यनूक्तम् । मद्धद्धि तृतीयसवनम् । एह्यू षु ब्रवाणि त आग्निरगामि भारत इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ । चर्षणीधृतं मघवान- मुक्थ्यमित्युक्थमुखम् । तस्योपरिष्ठाद् ब्राह्मणम् । अस्तभ्नाद् द्यामसुरो विश्ववेदा इति वारुणं सांशंसिकम् । अहञ्चेति वरुणोऽब्रवीद्देवतयोः संशंसायानतिशंसाय । इन्द्रावरुणा युवमध्वराय न इति पर्यायि ऐन्द्रावारुणे । ऐन्द्रावारुणमस्यैतन्नित्य- मुक्थम् । तदेतत् स्वस्मिन्नायतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । द्वन्द्वं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव । अथो द्वन्द्वस्यैव मिथुनस्य प्रजात्यै सैकपादिनी भवति । एकपादिन्या होता परिदधाति । यत्र होतुर्होत्रकाणां युञ्जन्ति, तत् समृद्धन्तद्वं खल्वा वां राजानावध्वरे ववृत्त्यामिति । एवमेव केवलपर्यासं कुर्यात् । केवलसूक्तं केवलसूक्तमेवोत्तरयोर्भवति । इन्द्रावरुणा मध्मत्तमस्येति यजति । एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्यानुवषट्करोति । प्रत्येवाभि- मृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्यानाराशंस्य साः सीदन्ति ॥ १५ ॥ कण्डिका १५ ॥ एकाह यज्ञ के तृतीयसवन के उक्थ में मैत्रावरुण ऋत्विज् के मन्त्र ॥ ( अथ यत् मैत्रावरुणस्य ऐन्द्रावारुणम् उक्थं भवति ) फिर जो मैत्रावरुण [ ऋत्विज् ] का इन्द्र और वरुण [ मन और प्राण क० ११ ] देवता वाला उक्थ [ स्तोत्र ] होता है [ उसका वर्णन ] । (इन्द्रावरुणा सुतपो इमं सुतं सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रतो— इति ऋचा अभ्यनूक्तम् ) इन्द्रावरुणा सुतपो... ...१—इस ऋचा करके अनुकूल कहा गया है । ( मद्दत् हि तृतीयसवनम् ) हर्ष युक्त [ अथवा मद शब्द वाला ] ही तृतीयसवन १५- ( मद्दत् ) मदी हर्षे क्विप्, मतुप् । हर्षयुक्तम् । मदशब्दयुक्तम् ( आ