गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 474, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें४३६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १४ ॥ कण्डिका १३ ॥ उक्थ में दो इन्द्र और अग्नि की स्तुति रहते हुये बहुत देवताओं की स्तुति का विचार ॥ ( तत् आहुः, यत् द्वयोः देवतयोः इन्द्राग्न्योः स्तुवते इति, अथ कस्मात् भूयिष्ठः देवताः उक्थे शस्यन्ते इति ) फिर लोग कहते हैं—जब दो देवताओं इन्द्र और अग्नि [ मन और वाणी, क० ११ ] की स्तुति करते हैं, फिर किस लिये बहुत से देवता उक्थ [ स्तोत्र ] में स्तुति किये जाते हैं । ( अन्तः वै आग्निमारुतम्, अन्तः उक्थानि, अन्तः आश्विनम्, अन्तेषु कनीयसीषु देवतासु स्तुवते इति ) अन्त ही अग्नि और मरुत् देवता वाला स्तोत्र है, अन्त उक्थ हैं, अन्त दोनों अश्विनों का स्तोत्र है, अन्तों [ स्तोत्रों के अन्तों ] में छोटे-छोटे देवताओं की स्तुति करते हैं । (अथ कस्मात् भूयिष्ठः देवताः उक्थे शस्यन्ते इति ) फिर किस लिये बहुत से देवता उक्थ में स्तुति किये जाते हैं । [ शंका समाधान ] ( द्वे द्वे उक्थमुखे भवतः, तत् यत् द्वे, द्वे ) दो दो उक्थमुख [ उक्थ के आरम्भ के स्तोत्र ] होते हैं, इस लिये जो दो हैं, [ वे ] दो [ देवता ] हैं ॥ १३ ॥ भावार्थः--कण्डिका ११ का विशेष वर्णन है ॥ १३ ॥ विशेषः--मिलाओ कण्डिका ११ से ॥ कण्डिका १४ ॥ अथ यदिन्द्रावारुणं मैत्रावरुणस्योक्थं भवति । ऐन्द्राबार्हस्पत्यं ब्राह्मणा- च्छंसिन उक्थं भवति । ऐन्द्रावैष्णवमच्छावाकस्योक्थं भवति । द्वे संशस्य॑स्त ऐन्द्रं च वारुणञ्चैकमैन्द्रावारुणं भवति । द्वे संशस्य॑स्त ऐन्द्रं च बार्हस्पत्यञ्चैक- मैन्द्राबार्हस्पत्यं भवति । द्वे संशस्य॑स्त ऐन्द्रं च वैष्णवञ्चैकमैन्द्रावैष्णवं भवति । द्वे द्वे उक्थमुखे भवतः, तद्यद् द्वे द्वे ॥ १४ ॥ कण्डिका १४ ॥ तीन ऋत्विजों के अलग अलग उक्थ और दो दो देवता वाले उक्थ हैं ॥ ( अथ यत् मैत्रावरुणस्य ऐन्द्रावारुणम् उक्थं भवति ) फिर जो मैत्रावरुण [ ऋत्विज् ] का इन्द्र और वरुण [ मन और प्राण-क० ११ ] देवता वाला उक्थ [ स्तोत्र ] होता है [ उस का वर्णन ] । ( ब्राह्मणाच्छंसिनः ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् उक्थं भवति ) ब्राह्मणाच्छंसी [ ऋत्विज् ] का इन्द्र और बृहस्पति [मन और आँख] देवता वाला उक्थ होता है, ( अच्छावाकस्य ऐन्द्रावैष्णवम् उक्थं भवति ) और अच्छावाक [ ऋत्विज् ] का १३—( आहुः ) कथयन्ति ( स्तुवते ) स्तुवन्ति । स्तुतिं कुर्वन्ति (भूयिष्ठः) बहु—इष्ठन् । पुंस्त्वमेकवचनत्वं चार्षम् । भूयिष्ठाः । बहुनमाः ( आश्विनम् ) अश्विनोरिदम् अण् अश्विदेवताकं स्तोत्रम् ( कनीयसीषु ) युवाल्पयोः कनन्य- तरस्याम् ( पा० ५ । ३ । ६४ ) अल्प—ईयसुन्, ङीप् कन् इत्यादेशः अल्प- तरासु ॥ १४—( संशस्यम् ) संशस्ये । स्तोतव्ये ( स्तः ) भवतः ॥