भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 507, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 507

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ८ ४६९ ( तत्, आहुः, यत् एतत् साम गीयते, अथ क्व एतस्य साम्नः उक्थम्, का प्रतिष्ठा ) फिर वे कहते हैं—जो यह साम गाया जाता है, तब कहां इस साम का उक्थ है और क्या प्रतिष्ठा है। ( त्रयः देवाः एकादश इति, आहुः, एतत् वै एतस्य साम्नः उक्थम्, एषा प्रतिष्ठा ) [ उत्तर ] तीन [ तीन बार ] ग्यारह [ तैंतीस ] देवता हैं [ देखो गो० उ० २ । १३ ]—ऐसा कहते हैं, यह ही इस साम का उक्थ है, यही प्रतिष्ठा है। ( त्रयस्त्रिंशं ग्रहं साम्नः प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठायै गृह्णाति ) तैंतीस अवयव वाला पात्र वह [ यजमान ] साम से प्रतिष्ठा के लिये, प्रतिष्ठा के लिये ग्रहण करता है ॥ ७ ॥ भावार्थः—बुद्धिमान् चतुर्वेदी ब्रह्मा के वेदज्ञान के उपदेश से मनुष्य चक्रवर्ती राज्य आदि पाकर संसार में प्रतिष्ठा बढ़ाता है ॥ ७ ॥ ॰ कण्डिका ८ ॥ प्रजापतिरकामयत, वाजमाप्नुयाम्, स्वर्गं लोकमिति । स एतं वाजपे- यमपश्यत् । वाजपेयो वा एषः, य .एष तपति, वाजमेतेन यजमानः स्वर्गं लोकमाप्नोति । शुक्रवत्यो ज्योतिष्मत्यः प्रातःसवने भवन्ति, तेजो ब्रह्मवर्चसं ताभिराप्नोति । वाजवत्यो माध्यन्दिने सवने स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । अन्नवत्यो गणवत्यः पशुमत्यस्तृतीयसवने भवन्ति, भूमानं ताभिराप्नोति । सर्वः सप्तदशो भवति, प्रजापतिर्वै सप्तदशः, प्रजापतिमेवाप्नोति । हिरण्यस्रज ऋत्विजो भवन्ति, महस एव तद्रूपं क्रियते । एष मेऽमुष्मिंल्लोके प्रकाशोऽसदिति, ज्योतिर्वै हिरण्यं, ज्योतिषैवेनमन्तर्दधत्याजिं धावन्ति यजमानमुज्जापयन्ति, नाके रोहति, स महसे रोहति, विश्वमहसे रोहति, सर्वमहसे रोहति, मनुष्यलोकादेवैनमन्तर्दधति । देवस्य सवितुः सवं स्वर्गं लोकं वर्षिष्ठं नाकं रोहेयमिति ब्रह्मा रथचक्रं सर्पति, सवितृप्रसूत एवैनं तत् समर्पयति । अथो प्रजापतिर्वै ब्रह्मा, प्रजापतिमेवैनं वज्रादधिप्रसुवति, नाक- स्योज्जित्यै वाजिनां सन्तत्यै । वाजिसामाभिगायति, वाजिमान् भवति । वाजो वै स्वर्गो लोकः, स्वर्गमेव तं लोकं रोहति । विष्णोः शिपिविष्टवतीषु बृहदुत्तमं भवति, स्वर्गमेव तं लोकं रूढ्वा ब्रध्नस्य विष्टपमतिक्रामत्यतिक्रामति ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ आख्यायिका—वाजपेय यज्ञ का वर्णन ॥ ( प्रजापतिः अकामयत, वाजम् आप्नुयाम्, स्वर्गं लोकम् इति ) प्रजापति [ प्रजा- पालक चतुर्वेदी ऋत्विज् ] ने चाहा—मैं वाज [ ज्ञान वा बल ] प्राप्त करूं, और स्वर्गलोक पाऊं । ( सः एतं वाजपेयम् अपश्यत् ) उसने इस वाजपेय [ ज्ञान रक्षक यज्ञ ] को देखा । ( वाजपेयः वै एषः, यः एषः तपति ) वाजपेय ही यह है जो यह तपता है [ हवन —अणु, सामयुक्तस्य (त्रयस्त्रिंशम्) त्रयस्त्रिंशावयवोपेतम् (ग्रहम्) पात्रम् (साम्नः) सामसकाशात् ॥ ८-—( एति ) इयात् । प्राप्नुयात् ( वाजपेयम् ) वज गतौ-—घञ् । अचो यत्