गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 521, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५। क० १४ ४५३ २-व्य१न्तरिक्षमतिरन्मदे सोमस्य रोचना । इन्द्रो यदभिनद्वलम्- अथर्व० २० । २८ । १-३, ऋग्० ८ । १४ । ७-६, साम० उ० ८ । १ । तृच ६ ।। (इन्द्रः) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्यवान् परमात्मा] ने (सोमस्य) ऐश्वर्य के (मदे) आनन्द में (रोचना) प्रीति के साथ (अन्तरिक्षम्) आकाश को (वि अतिरत्) पार किया है, (यत्) जब कि उसने (वलम्) वल [हिंसक विघ्न] को (अभिनत्) तोड़ डाला ॥ १ ॥ ३-उद्गा आजदङ्गिरोभ्य . आविष्कृण्वन् गुहा सतीः । अवाञ्चं नुनुदे वलम् ।। (गुहा) गुहा [गुप्त अवस्था] में (सतीः) वर्तमान (गाः) वाणियों को (आविः कृण्वन्) प्रकट करते हुये उस [परमेश्वर] ने (अङ्गिरोभ्यः) विज्ञानी पुरुषों के लिये (उत् आजत्) ऊँचा पहुँचाया और (वलम्) वल [हिंसक विघ्न] को (अर्वाञ्चम्) नीचे (नुनुदे) हटाया है ॥ २ ॥ ४--इन्द्रेण रोचना दिवो दृळ्हानि दृंहितानि च । स्थिराणि न पराणुदे ।। (इन्द्रेण) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाले परमात्मा] कर के (दिवः) व्यवहार के (स्थि- राणि) ठहराऊ (रोचना) प्रकाश (न पराणुदे) न हटने के लिये (दृळ्हानि) पक्के किये गये (च) और (दृंहितानि) बढ़ाये गये [फैलाये गये] हैं ॥ ३ ॥ ५-आहं सरस्वतीवतोरिन्द्राग्न्योरवो वृणे । याभ्यां गायत्रमृच्यते-ऋ० ८ । ३८ । १० ।। (अहम्) मैं (सरस्वतीवतोः) सरस्वती [विज्ञानवती वेद वाणी] वाले (इन्द्राग्न्योः) इन्द्र और अग्नि [सूर्य और अग्नि के समान तेजस्वी राजा और मन्त्री] की (अवः) रक्षा (आ वृणे) चाहता हूँ, (याभ्यां) जिन दोनों के लिये (गाय- त्रम्) गायत्र [गाने योग्य वैदिक स्तोत्र] (ऋच्यते) गाया जाता है ॥ कण्डिका १४ ॥ उभय्यो होत्रकाणां परिधानीया भवन्ति, अहीनपरिधानीयाश्चैकाहिन्यस्य [न्यश्च] तत एकाहिकीभिरेव मैत्रावरुणः परिदधाति, तेनास्माल्लोकान्न प्रच्च्यवते । आहिनीकीभिरच्छावाकः स्वर्गस्य लोकस्याप्त्यै; उभयीभिर्ब्राह्मणा- च्छंसी, एत्रमसावुभौ व्यन्वारभमाण एतीमञ्च लोकममुञ्च । अथोऽहीनञ्चैकाहश्च, अथो संवत्सरश्चाग्निष्टोमश्च, अथो मैत्रावरुणश्चाच्छावाकश्च, एवमसावुभौ व्यन्वा- रभमाण एति । अथ तत एकाहिकीभिरेव तृतीयसवने होत्रकाः परिद१धति, तेनास्माल्लोकान्न प्रच्च्यवते । आहिनीकीभिरच्छावाकः स्वर्गस्य लोकस्य समष्टयै । कामं तद्धोता शंसेत्, यद्धोत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः । यद्वै होता तद्धोत्रकाः, प्राणो वै होता, अङ्गानि होत्रकाः, समानो वा अयं प्राणोऽङ्गान्यनुसञ्चरन्ति । तस्मात् तत् कामं होता शंसेत्, यद्धोत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः । यद्वै होता तद्धोत्रकाः, आत्मा वै होता, अङ्गानि होत्रकाः, समानो वा इमेऽङ्गानामन्ताः, तस्मात् तत् कामं होता शंसेत्, यद्धोत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः । यद्वै होता तद्धोत्रकाः, सूक्तान्तैर्होता परिदधाति, अथ समान्य एव होत्रकाणां परिधानीया भवन्ति ॥ १४ ॥ १. पू० सं० "परिदधाति" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥